Sa sút trí tuệ là một hội chứng lâm sàng do tổn thương não gây ra, đặc trưng bởi sự suy giảm nhiều lĩnh vực nhận thức như trí nhớ, định hướng, chú ý, ngôn ngữ, tri giác, suy luận, phán đoán, chức năng điều hành và khả năng thực hiện các hoạt động liên tục. Sa sút trí tuệ có thể gặp trong nhiều bệnh khác nhau, trong đó phổ biến nhất là bệnh Alzheimer, chiếm khoảng 60 - 80% tổng số trường hợp.
Nguyên nhân gây sa sút trí tuệ
Sa sút trí tuệ có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, bao gồm:
- Thoái hóa thần kinh: Bệnh Alzheimer, sa sút trí tuệ thể Lewy, bệnh Parkinson…
- Rối loạn thần kinh và chấn thương: Chấn thương sọ não, khối choán chỗ trong não, xơ cứng rải rác.
- Bệnh lý mạch máu: Nhồi máu não, xuất huyết não, bệnh tim mạch.
- Bệnh nhiễm khuẩn: Giang mai, HIV, viêm não, bệnh Creutzfeldt - Jakob.
- Rối loạn nội tiết: Đái tháo đường, suy giáp hoặc cường giáp, bệnh tuyến cận giáp.
- Sử dụng thuốc và lạm dụng chất: Thuốc an thần, thuốc kháng cholinergic, rượu, ma túy.
- Thiếu vitamin: Vitamin B12, thiamin (vitamin B1), acid nicotin.
- Rối loạn chuyển hóa khác: Tăng hoặc hạ canxi máu, bệnh não gan… đều có thể làm tăng nguy cơ sa sút trí tuệ.
Sa sút trí tuệ là một hội chứng lâm sàng do tổn thương não gây ra.
Biểu hiện sớm nhất của sa sút trí tuệ
Biểu hiện sớm nhất của sa sút trí tuệ thường là suy giảm trí nhớ. Ở giai đoạn đầu, người bệnh chủ yếu giảm trí nhớ ngắn hạn và đôi khi người bệnh hoặc người nhà khó nhận biết thời điểm khởi phát triệu chứng.
Người bệnh thường quên các sự việc mới xảy ra trước, sau đó dần quên cả những sự việc trong quá khứ xa như kỷ niệm thời thơ ấu. Tiếp theo có thể xuất hiện rối loạn ngôn ngữ như nói lặp từ, khó tìm từ khi giao tiếp, thêm từ không phù hợp, không gọi được tên đồ vật quen thuộc, nói hoặc viết sai. Người bệnh có thể không nhận ra người thân, con cháu, nhận nhầm người quen cũ hoặc không nhận ra các đồ vật quen thuộc. Các kỹ năng sinh hoạt và nghề nghiệp cũng dần suy giảm, biểu hiện qua sự vụng về trong thao tác, khó khăn khi ăn uống, vệ sinh cá nhân, mặc quần áo, chải tóc, cũng như không sử dụng được các dụng cụ và thiết bị trong gia đình.
Khả năng điều hành bị suy giảm với các biểu hiện như giảm khả năng tính toán, sáng tạo, lập kế hoạch và ra quyết định.
Ngoài ra, người bệnh còn có thể xuất hiện sớm các biến đổi nhân cách như thờ ơ, thu mình, cách ly xã hội; mất kiềm chế với hành vi hoặc lời nói không phù hợp; tự cho mình là trung tâm; kích động về lời nói hoặc hành động; đi lang thang.
Các rối loạn tâm thần thường gặp gồm trầm cảm (đặc biệt trong bệnh Alzheimer và sa sút trí tuệ mạch máu), rối loạn loạn thần với hoang tưởng (bị trộm cắp, bị theo dõi, ghen tuông…) và ảo giác (nhìn thấy người lạ trong nhà, nghe tiếng nói trong đầu).
Rối loạn giấc ngủ như mất ngủ, đảo lộn chu kỳ thức - ngủ, kèm theo hành vi lang thang và kích động, là nguyên nhân khiến người chăm sóc dễ rơi vào tình trạng kiệt sức.
Điều trị sa sút trí tuệ
Sa sút trí tuệ là bệnh không thể chữa khỏi hoàn toàn và không thể đảo ngược quá trình tiến triển. Tuy nhiên, việc phát hiện sớm giúp xác định chính xác nguyên nhân, từ đó kiểm soát và quản lý bệnh tốt hơn thông qua điều trị các bệnh lý nền. Đồng thời, điều này giúp gia đình chủ động hơn trong chăm sóc, theo dõi và hỗ trợ tâm lý cho người bệnh.
Nếu không được điều trị và quản lý phù hợp, sa sút trí tuệ có thể gây ra nhiều biến chứng nghiêm trọng như:
- Dinh dưỡng kém: Người bệnh có thể lười ăn, bỏ ăn hoặc mất phản xạ nhai, nuốt, dẫn đến suy dinh dưỡng và giảm tuổi thọ.
- Viêm phổi: Rối loạn nuốt làm tăng nguy cơ sặc thức ăn vào phổi, gây viêm phổi hoặc tắc thở.
- Mất khả năng tự chăm sóc: Người bệnh không thể tự tắm rửa, mặc quần áo, vệ sinh cá nhân, dùng thuốc đúng cách nếu không có sự hỗ trợ.
- Nguy cơ mất an toàn: Các hoạt động thường ngày như lái xe, nấu ăn, đi bộ một mình có thể trở nên nguy hiểm.
- Tử vong: Ở giai đoạn cuối, sa sút trí tuệ có thể dẫn đến nhiễm trùng, hôn mê và tử vong.
Tóm lại: Sa sút trí tuệ có đặc trưng là suy giảm trí nhớ, nhưng đây không phải là biểu hiện lão hóa thông thường mà là một bệnh lý nghiêm trọng, xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Bệnh khiến người mắc không còn khả năng tự sinh hoạt, đồng thời các biến chứng có thể dẫn đến suy nhược, nhiễm trùng và tử vong.
Vì vậy, sa sút trí tuệ không nên bị xem nhẹ như tình trạng hay quên thông thường. Người dân cần chủ động thăm khám, tầm soát sớm để phát hiện bệnh, quản lý triệu chứng kịp thời và điều trị các nguyên nhân có thể gây sa sút trí tuệ.
