Phát minh, sáng chế dù trong bất cứ lĩnh vực nào cũng đòi hỏi những bộ óc say mê, những đôi tay miệt mài. Đặc biệt là trong ngành y, nếu không phải là một bác sĩ từng thao tác nhiều ca bệnh, hẳn sẽ là "viễn tưởng" để y học có thêm những bước tiến mới. Câu chuyện về PGS.TS.BS. Đỗ Tất Cường với công trình đạt giải Nhất Hội thi Sáng tạo toàn quân lần thứ I và giải Nhất Hội thi Sáng tạo kỹ thuật toàn quốc lần thứ X lĩnh vực y - dược không chỉ mang dáng dấp một giải thưởng cụ thể, đó cũng là sự khích lệ tinh thần quý giá cho những bác sĩ đêm ngày tận tụy bên giường bệnh, "cung cấp" thêm niềm hy vọng cho những bệnh nhân hồi sức cấp cứu...
Không chỉ chạy đua với thời gian
Trước khi đến với công trình này, hãy cùng trở lại một chút về những điểm yếu trong kỹ thuật mở khí quản trong hồi sức cấp cứu. Với phương pháp kinh điển (ngoại khoa), không chỉ mất trung bình 15 - 20 phút và cần từ 2 - 3 thủ thuật viên; phải có đèn rọi vào vết mổ, gối độn vai; đường rạch da rộng trên 3 cm, phải khâu vết mổ 1 - 2 mũi; mổ tách từng lớp gây sẹo to, dễ gây chít hẹp và xẹp khí quản. Còn với dụng cụ mở khí quản qua da (thời gian mở khí quản từ 5 - 7 phút) được coi là tiên tiến trên thế giới, tiến bộ hơn phương pháp kinh điển, song phương pháp này vẫn cần tới 2 thủ thuật viên, phải độn vai, nong khí quản nhiều lần, do đó dễ gây chảy máu và tổn thương khí quản, chưa đảm bảo mở khí quản trong những trường hợp khẩn cấp. "Điểm yếu" nữa là một bộ dụng cụ mở khí quản chỉ dùng một lần, nhập về từ Pháp hoặc Mỹ cỡ khoảng 300 - 500 USD, với nhiều bệnh nhân cũng "đau" không kém nỗi đau mà cơ thể có thể chịu đựng.
 PGS.TS. Đỗ Tất Cường - Phó GĐ BV 103 (Học viện Quân y). |
Từng trải qua không ít ca hồi sức cấp cứu cho bệnh nhân, từ năm 2006, PGS.TS.BS. Đỗ Tất Cường với kinh nghiệm thực tiễn đã nhìn thấy tính khả thi của việc mở khí quản không dùng hệ thống nong, không cắt sụn khí quản nhằm khắc phục những nhược điểm của các phương pháp mở khí quản hiện thời. Ngay lập tức ông bắt tay vào nghiên cứu bộ dụng cụ mở khí quản mới hình thành trong đầu.
Cũng có thể nói là một chút may mắn đã đến với ông khi bên cạnh quyết tâm và sự say mê sáng tạo, lãnh đạo Bộ Quốc phòng hết sức ủng hộ cho đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ: "Nghiên cứu xây dựng quy trình mở khí quản qua da bằng dụng cụ cải tiến, đề xuất các giải pháp phòng và xử trí các tai biến sớm do mở khí quản" (năm 2008). Sau nhiều tháng tự mày mò với những sản phẩm ban đầu tại các xưởng cơ khí, có khi phải tự mình mài giũa, cuối cùng BS. Cường đã cùng chuyên gia cơ khí bậc 7/7 chế tạo thành công bộ dụng cụ mở khí quản khẩn cấp bằng thép không rỉ, có thể dùng nhiều lần và đặc biệt là khắc phục được các nhược điểm của các phương pháp mở khí quản đang dùng.
Vượt qua 10 công trình nghiên cứu khoa học khác ở vòng chung khảo, sáng chế Dụng cụ mở khí quản khẩn cấp TC-08 của ông đại tá - bác sĩ đã đoạt giải Nhất Hội thi Sáng tạo kỹ thuật toàn quốc lần thứ X (2008-2009) lĩnh vực y - dược. Giờ đây các bác sĩ hồi sức cấp cứu chỉ mất khoảng 2 phút là đã hoàn tất việc mở khí quản: Từ rạch da đến luồn ống Sjoberg, chỉ cần 1 thủ thuật viên, trong điều kiện ánh sáng thường không cần đèn rọi. Với đường rạch da khoảng 1,5cm, bệnh nhân chảy máu rất ít nên không cần khâu cầm máu, không cần khâu da, không cần độn vai.
Đến nay, dụng cụ TC-08 đã được áp dụng mở khí quản cho 100 bệnh nhân tại các bệnh viện: 103, 108, Hữu nghị, Ba Vì, Quân y 211. Kết quả cho thấy, không có biến chứng chảy máu trong và sau mở khí quản, không gây chít hẹp khí quản, không nhiễm trùng vết mổ, sẹo nhỏ (đảm bảo tính thẩm mỹ cao), thời gian liền sẹo nhanh (chỉ 4 ngày). Với tính cơ động cao, dễ khử khuẩn, kỹ thuật đơn giản, TC-08 có thể triển khai cùng lúc cho nhiều bệnh nhân, phù hợp cả trong thời bình và thời chiến; chi phí hợp lý (khoảng 2 triệu đồng/bộ, có thể dùng hàng trăm lần) mà vẫn đảm bảo chất lượng tốt. Ngoài tính mới, tính sáng tạo, dụng cụ mở khí quản khẩn cấp TC-08 còn có giá trị kinh tế cao, tiết kiệm thời gian, chi phí cho người bệnh. Mỗi năm, ở nước ta có hàng ngàn bệnh nhân phải mở khí quản, nếu dùng TC-08 sẽ tiết kiệm được hàng chục tỷ đồng chi phí nhập dụng cụ mở khí quản từ nước ngoài.
Tố chất "5H" của người thầy thuốc
Truyền thống của gia đình là kinh doanh, ngày ngày bận bịu với những con số có giá trị kinh tế, nhưng BS. Đỗ Tất Cường lại mang một niềm say mê nghiên cứu khoa học, trở thành bác sĩ. Tốt nghiệp Trường Đại học Y Hà Nội năm 1973, BS. Đỗ Tất Cường trở thành BS điều trị Khoa Hồi sức cấp cứu tại Bệnh viện 103 - Học viện Quân y. Đến nay, ông đã cống hiến trong lĩnh vực này 37 năm liên tục và hiện là Phó Chủ tịch Hội Hồi sức cấp cứu và chống độc Việt Nam. Không chỉ là một chuyên gia hồi sức cấp cứu giỏi, ông còn là một trong những người Việt Nam đầu tiên "xung phong" vào lĩnh vực ghép tạng: Những nghiên cứu về thận nhân tạo từ năm 1978 do ông và cộng sự thực hiện là những nghiên cứu tiền đề cho những thành công trong ghép thận sau này tại Việt Nam. Ông cũng đã tu nghiệp và học hỏi kinh nghiệm ghép tạng của các đồng nghiệp tại Hà Lan, Cuba, Ixraen, Trung Quốc, đem những kiến thức đã học áp dụng tốt trong thực tiễn điều trị. Say mê tìm hiểu không ngừng, ông trở thành một trong những tác giả của cụm công trình ghép tạng đã đoạt Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ năm 2005. Không chỉ tham gia và góp phần quan trọng vào thành công của ca ghép thận (1992) và ghép gan (2004) đầu tiên ở Việt Nam, ông hiện đang tham gia đề tài cấp Nhà nước về ghép tim thực nghiệm và chuẩn bị ghép tim trên người vào năm 2010, đồng thời, tích cực tham gia chuyển giao kỹ thuật ghép thận cho các bệnh viện lớn trong cả nước như: Việt Đức, Bạch Mai, Đà Nẵng, Kiên Giang, 19/8...
 PGS.TS.BS. Đỗ Tất Cường bế em Nguyễn Thị Diệp sau ca ghép gan đầu tiên tại Việt Nam. |
Những công trình, đóng góp cho nền y tế nước nhà luôn là niềm đam mê đối với ông. Ông đã có 62 công trình, bài báo khoa học được đăng trên các tạp chí chuyên ngành, hội nghị khoa học trong và ngoài nước; Chủ biên, tham gia viết và dịch 10 cuốn sách dành cho đại học, sau đại học và sách chuyên khảo trong lĩnh vực hồi sức cấp cứu, ghép tạng, chết não; Làm chủ nhiệm và tham gia nhiều đề tài cấp Nhà nước, cấp bộ. Tính đến nay, ông đã và đang trực tiếp hướng dẫn cho 12 nghiên cứu sinh, BS chuyên khoa cấp II, học viên cao học trong lĩnh vực hồi sức cấp cứu và điều trị sau mổ. Dưới sự hướng dẫn của ông, nhiều sinh viên đã đoạt giải Nhất Vifotec và các giải thưởng nghiên cứu khoa học hàng năm.
Với những cống hiến trong sự nghiệp chăm sóc và bảo vệ sức khoẻ nhân dân, việc những danh hiệu, bằng khen cấp Nhà nước "tới tấp" đến với PGS.TS.BS. Đỗ Tất Cường là điều dễ hiểu. Những giải thưởng đối với ông là một sự khích lệ cần có, là sự đánh giá đúng đắn của xã hội. Tuy nhiên, ông luôn đau đáu về những tố chất cần có của một người thầy thuốc, ông tâm sự về nghề nghiệp của mình: "Người thầy thuốc cần phải hội tụ 5 tố chất được thể hiện bằng 5 từ tiếng Anh đứng đầu bằng chữ H: Head: "Đầu hay": Phải có suy nghĩ tốt, đọc nhiều, đúc rút kinh nghiệm để chẩn đoán đúng; Hand: "Tay giỏi": Không chỉ dừng lại ở chẩn đoán đúng, người thầy thuốc phải rèn luyện kỹ năng để có đôi bàn tay khéo léo, thực hành giỏi; Heart: "Tâm sáng": Lương y phải như từ mẫu, người thầy thuốc phải tâm niệm chữa bệnh không vì mục đích vụ lợi; Health: "Sức khỏe tốt": Người thầy thuốc phải khoẻ về tinh thần và thể lực mới có thể chẩn đoán chính xác cho bệnh nhân, có thể thực hiện những kỹ thuật hoặc những cuộc phẫu thuật quan trọng kéo dài mười mấy tiếng đồng hồ; Hard: "Quyết đoán, chịu khó": Không những phải chăm chỉ học hỏi, nghiên cứu, người thầy thuốc cần phải có sự quyết đoán trước những ca bệnh khó, khẩn cấp nhằm cứu sống tính mạng của người bệnh".
Nói về nghiên cứu khoa học, PGS.TS.BS. Đỗ Tất Cường - Phó Giám đốc Bệnh viện 103 - Học viện Quân y cho rằng, chỉ và chỉ khi bắt nguồn từ thực tiễn cuộc sống, nảy sinh từ những yêu cầu hàng ngày trong điều trị cho người bệnh thì những công trình, sáng kiến mới "có đất" phát triển, mới phát huy được sức mạnh và hiệu quả của mình. Dự định trong tương lai, ông mong muốn sẽ tiếp tục nghiên cứu, sáng chế ra bộ dụng cụ mở khí quản khẩn cấp dành riêng cho trẻ em (hiện nay vẫn phải dùng phương pháp kinh điển). Đối với những ca bệnh hồi sức cấp cứu, thời gian cũng chính là một trong những yếu tố quan trọng nhất, đôi khi quyết định sự sống còn. Những kỹ thuật mới nhằm rút ngắn thời gian, cũng là mở rộng ra niềm hy vọng của biết bao người bệnh.
Trương Văn Lục