Sự việc giết mổ và tiêu thụ thịt lợn mắc bệnh quy mô lớn tại khu vực Hà Nội vừa qua, nếu được xác định chính xác bởi các cơ quan chức năng sẽ phơi bày một thực trạng đáng báo động về sức khỏe môi trường.
Trao đổi với PV Báo Sức khỏe và Đời sống, TS. Lương Minh Tân - Khoa Sức khỏe môi trường - Nghề nghiệp (Trường Đại học Y tế công cộng) nhận định, quá trình lưu giữ, vận chuyển và giết mổ động vật mắc bệnh sẽ phát thải các tác nhân gây bệnh truyền nhiễm có trong máu, dịch tiết, phân, nước rửa chuồng trại ra môi trường. Đây là nguồn phát tán mầm bệnh trực tiếp và cực kỳ nguy hiểm; nếu không được xử lý đúng quy chuẩn, tác nhân gây bệnh có thể xâm nhập môi trường đất, nước, không khí, lây nhiễm chéo cho các đàn gia súc khác, đặc biệt trong điều kiện vệ sinh kém tại các khu dân cư đông đúc.
TS. Lương Minh Tân - Khoa Sức khỏe môi trường - Nghề nghiệp (Trường Đại học Y tế công cộng).
Dù dịch tả lợn Châu Phi chưa có bằng chứng gây bệnh trên người, song TS. Lương Minh Tân cảnh báo vụ việc này đã để lộ những lỗ hổng trong kiểm soát sản phẩm động vật lưu thông trên thị trường. Sự đứt gãy của hàng rào giám sát làm tăng nguy cơ tiềm ẩn các bệnh truyền lây từ động vật sang người nguy hiểm như vi khuẩn Streptococcus suis gây viêm màng não, hay Salmonella gây ngộ độc thực phẩm và nhiễm trùng đường ruột trên phạm vi toàn cầu.
Quy trình tiêu hủy chuẩn ngăn ngừa ô nhiễm thứ phát
Một vấn đề trọng yếu đặt ra sau khi triệt phá đường dây này chính là quy trình tiêu hủy. Chuyên gia y tế môi trường nhấn mạnh, tang vật cần được xử lý nghiêm ngặt theo các quy định về chất thải nguy hại sinh học và vệ sinh thú y nhằm bảo đảm không phát tán tác nhân gây bệnh ra môi trường, đồng thời bảo vệ an toàn cho người trực tiếp tham gia xử lý. Quá trình này tuyệt đối không được thực hiện thủ công hay sơ sài mà cần phối hợp liên ngành chặt chẽ với các nguyên tắc khoa học.
Nhìn nhận về quy trình xử lý, TS. Lương Minh Tân phân tích, việc kiểm soát khâu vận chuyển và lưu giữ tạm thời phải là ưu tiên hàng đầu; toàn bộ xác động vật, thịt và phụ phẩm phải được thu gom trong bao bì kín, chống rò rỉ, vận chuyển chuyên dụng và khử khuẩn tuyệt đối.
Địa điểm tiêu hủy nên ưu tiên tại khu vực có động vật mắc bệnh hoặc gần nơi có ổ dịch để hạn chế tối đa việc vận chuyển mầm bệnh sang khu vực khác, đồng thời phải tuân thủ nghiêm ngặt quy chuẩn QCVN 01-41:2011/BNNPTNT.
Vị chuyên gia này cũng lưu ý việc lựa chọn phương pháp tiêu hủy phải đảm bảo tính pháp lý và an toàn cao theo hướng dẫn tại văn bản số 4178/HD-BNN-TY của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, hoặc tham khảo tiêu chuẩn của FAO.
Nhấn mạnh giải pháp đảm bảo tính bền vững, TS. Lương Minh Tân cho rằng, cần thực hiện quan trắc nước ngầm, nước mặt và nước thải xung quanh khu vực tiêu hủy nhằm phát hiện sớm nguy cơ phát tán mầm bệnh ra môi trường.
Bên cạnh đó, việc kiểm soát nhiễm khuẩn cho người tham gia xử lý là bắt buộc thông qua trang bị bảo hộ cá nhân, tiêm phòng và khử khuẩn sau làm việc. Một cơ chế giám sát liên ngành minh bạch giữa Y tế, Thú y, Môi trường và chính quyền địa phương là điều kiện tiên quyết để ghi nhận đầy đủ kết quả xử lý, triệt tiêu mọi nguy cơ sai sót dẫn đến hệ lụy môi trường lâu dài đối với cộng đồng.
Hiểm họa nghề nghiệp từ các bếp ăn tập thể
Một đối tượng ít được nhắc đến nhưng đối mặt rủi ro rất lớn chính là đội ngũ nhân viên cấp dưỡng tại các bếp ăn bán trú.
Theo TS. Lương Minh Tân, khi sơ chế thịt lợn bệnh, vi khuẩn Streptococcus suis có thể xâm nhập qua các vết xước nhỏ ở tay hoặc niêm mạc mắt, mũi, miệng từ các giọt bắn chứa mầm bệnh phát sinh trong quá trình chặt xương, thái thịt. Do đó, việc sử dụng găng tay, khẩu trang, kính bảo hộ là rào cản sinh học thiết yếu để giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm nghề nghiệp.
Người lao động tại các cơ sở chế biến thực phẩm có rủi ro nghề nghiệp và hệ lụy sức khỏe lớn nếu không được nhận diện đầy đủ khi tiếp xúc với thịt lợn mắc bệnh.
Về việc trang bị kiến thức nhận diện thực phẩm nguy hại cho nhân viên bếp ăn, vị chuyên gia từ Đại học Y tế Công cộng khẳng định quy định này đã được nêu rõ trong Luật An toàn thực phẩm. Tuy nhiên, kiến thức tập huấn cần cập nhật thực chất hơn bởi việc nhận diện bằng cảm quan hiện nay vô cùng khó khăn do các thủ đoạn che đậy tinh vi bằng hóa chất bảo quản và công nghệ làm lạnh.
Vì vậy, các cơ sở phải thực thi nghiêm quy định kiểm soát thực phẩm đầu vào, chỉ tiếp nhận nguyên liệu có nguồn gốc rõ ràng, tuyệt đối không vì áp lực chi phí mà đánh đổi sức khỏe của người tiêu dùng.
Nhìn nhận từ sự cố này, TS. Lương Minh Tân nhấn mạnh giải pháp căn cơ đòi hỏi sự hiệp lực xuyên suốt của các ngành Y tế, Thú y, Môi trường và Quản lý thị trường trong toàn bộ chuỗi cung ứng: từ trang trại chăn nuôi đến quá trình giết mổ, phân phối và chế biến tại các nhà hàng, bếp ăn tập thể.
Bên cạnh thắt chặt chế tài, cần đẩy mạnh truyền thông nâng cao nhận thức và phổ biến các mức xử phạt hiện hành. Điều này giúp các đơn vị kinh doanh ý thức được trách nhiệm đạo đức trong việc bảo đảm an toàn thực phẩm đối với sức khỏe cộng đồng.
