Có còn rùa Hoàn Kiếm?
Sau khi cá thể rùa Hoàn Kiếm có tên khoa học là Rafetus swinhoei ở hồ Đồng Mô chết vào tháng 4/2023, câu hỏi liệu có còn cá thể rùa Hoàn Kiếm nào vẫn tồn tại ở Việt Nam? Những ngày gần đây, câu chuyện về rùa Hoàn Kiếm ở hồ Đồng Mô (Hà Nội) một lần nữa nhận được sự quan tâm.
GS.TS Nguyễn Quảng Trường, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho biết, Rùa Hoàn Kiếm hoặc Rùa Hồ Gươm có tên khoa học là Rafetus swinhoei, là loài rùa mai mềm cỡ lớn. Các kết quả nghiên cứu về đặc điểm hình thái và di truyền đã xác nhận các cá thể từng ghi nhận ở Việt Nam và Trung Quốc thuộc cùng loài này, trong đó có cá thể ở hồ Gươm và hồ Đồng Mô.
Cá thể Giải sin-hoi được vớt lên tại hồ Đồng Mô sau khi chết vào tháng 4/2023. Ảnh: Tổ chức Bảo tồn rùa Châu Á (ATP)
Ở Việt Nam, loài rùa Hoàn Kiếm từng được ghi nhận tại một số khu vực thuộc Phú Thọ, Hà Nội và Thanh Hóa. Tuy nhiên, theo thông tin GS.TS Nguyễn Quảng Trường dẫn từ Sách Đỏ Việt Nam (2024), các chuyến khảo sát gần đây không phát hiện lại loài rùa Hoàn Kiếm tại hầu hết những địa điểm từng ghi nhận trước đây; sự chú ý hiện tập trung vào hồ Đồng Mô và hồ Xuân Khanh (Hà Nội).
Riêng tại hồ Đồng Mô, cá thể được ghi nhận trước đây đã được xác nhận qua nhiều loại bằng chứng, từ quan sát trực tiếp, ảnh chụp đến ADN trong mẫu nước. Đáng tiếc, cá thể này đã chết vào tháng 4/2023. Sau thời điểm đó, có thông tin về khả năng trong hồ vẫn còn một cá thể rùa Hoàn Kiếm khác. Tuy nhiên, GS.TS Nguyễn Quảng Trường cho rằng cần có thêm bằng chứng để xác thực.
Để biết có còn tồn tại cá thể rùa Hoàn Kiếm nào trong hồ Đồng Mô hay không, theo GS.TS Nguyễn Quảng Trường, một trong những phương pháp hiện đại có thể áp dụng là phân tích ADN môi trường (eDNA). Thay vì phải bẫy bắt rùa để lấy mẫu sinh phẩm, các nhà khoa học có thể thu mẫu nước tại khu vực nghi ngờ rùa xuất hiện để phân tích dấu vết ADN.
Phương pháp này có ưu thế là hạn chế tác động trực tiếp đến động vật, đặc biệt có ý nghĩa với những loài quý hiếm, khó quan sát. Tuy vậy, eDNA không phải lúc nào cũng cho câu trả lời ngay. Việc thực hiện tương đối tốn kém và không phải mẫu nước nào cũng có đủ nồng độ ADN của rùa để xét nghiệm.
Mẫu Rùa Hồ Gươm chết năm 2016, được chế tác thành tiêu bản nhựa hóa tại Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam. Ảnh: V.N
Trong quá trình nghiên cứu rùa Hoàn Kiến, các nhà khoa học đã kết hợp nhiều cách tiếp cận: so sánh đặc điểm hình thái của các tiêu bản, nghiên cứu mẫu xương sọ, xương mai lưu giữ tại bảo tàng, phân tích ADN; gần đây, ADN môi trường cũng được áp dụng để xác định sự hiện diện của loài tại một số thủy vực ở miền Bắc Việt Nam.
Bởi vậy, với hồ Đồng Mô, việc tiếp tục theo dõi và tìm kiếm thêm bằng chứng có ý nghĩa quan trọng trước khi có thể đưa ra một kết luận chắc chắn. Nếu còn, điều quan trọng là gìn giữ được sinh cảnh nơi rùa đang sống. Nếu sự tồn tại của một cá thể rùa Hoàn Kiếm khác tại hồ Đồng Mô được xác nhận, đây sẽ là tín hiệu rất đáng chú ý đối với công tác bảo tồn.
Theo GS.TS Nguyễn Quảng Trường, đó sẽ là "tin vui và hi vọng rất lớn" đối với việc bảo tồn loài động vật cực kỳ nguy cấp này, không chỉ ở Việt Nam mà cả trên thế giới. Một cá thể còn tồn tại cũng có nghĩa là có thêm nguồn gen để có thể tính tới các biện pháp bảo tồn, nhân giống trong tương lai.
Cuộc tìm kiếm những cá thể rùa Hoàn Kiếm cuối cùng
Theo GS.TS Nguyễn Quảng Trường, dù đã nhiều năm tiến hành các cuộc khảo sát, tìm kiếm rùa Hoàn Kiếm tại miền Bắc Việt Nam, các nhà khoa học vẫn chưa thu thập được nhiều thông tin về loài rùa quý hiếm này.
GS.TS Nguyễn Quảng Trường, cho biết hiện Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội đang phối hợp với Trung tâm Bảo tồn rùa Châu Á theo dõi, giám sát tại hồ Đồng Mô nhằm tìm kiếm thêm bằng chứng về sự tồn tại của loài.
Theo chuyên gia, việc tiếp tục ứng dụng phương pháp phân tích ADN môi trường cũng có thể hỗ trợ truy tìm dấu vết của rùa trong hồ, qua đó góp phần làm rõ liệu loài này còn tồn tại tại Đồng Mô hay không.
GS.TS Nguyễn Quảng Trường, nhà khoa học có nhiều năm nghiên cứu về bò sát, lưỡng cư ở Việt Nam. Ảnh: V.N
Về lâu dài, GS.TS Nguyễn Quảng Trường cho rằng các cá thể tại hồ Đồng Mô và hồ Xuân Khanh cần được bảo vệ ngay tại nơi sinh sống, trong đó có thể xem xét thành lập khu bảo tồn loài và sinh cảnh. Cùng với đó, cần tiếp tục theo dõi để xác định vùng hoạt động, khu vực kiếm ăn và những bãi đẻ tiềm năng, đồng thời giảm thiểu các tác động trực tiếp đến loài.
Nếu xác nhận được những cá thể rùa Hoàn Kiếm còn tồn tại, các nghiên cứu tiếp theo cần xác định giới tính và đánh giá tình trạng sức khỏe của từng cá thể. Đây sẽ là cơ sở để tính đến các giải pháp nhân giống trong tương lai.
Rùa Hoàn Kiếm còn tồn tại ở hồ Đồng Mô hay không vẫn là câu hỏi cần được trả lời bằng những bằng chứng khoa học rõ ràng. Tuy nhiên, trong khi chờ thêm dữ liệu, việc bảo vệ hồ, giữ gìn sinh cảnh và hạn chế các tác động bất lợi đến môi trường sống của loài vẫn cần được ưu tiên.
Bởi nếu những cá thể rùa Hoàn Kiếm cuối cùng vẫn đang tồn tại đâu đó dưới mặt nước hồ Đồng Mô, thì bảo vệ môi trường sống hôm nay cũng chính là giữ lại cơ hội sống còn cho một loài rùa có giá trị biểu tượng đặc biệt.
GS.TS Nguyễn Quảng Trường phân tích, câu chuyện bảo tồn không chỉ bắt đầu khi tìm thấy rùa. Việc cần làm trước mắt là bảo vệ sinh cảnh, nhất là nơi kiếm ăn và bãi đẻ; phòng, chống ô nhiễm nguồn nước, hạn chế rác thải, đặc biệt là rác thải nhựa; kiểm soát các loài thực vật và động vật ngoại lai.
Cùng với đó là tuyên truyền, vận động người dân địa phương giảm thiểu những tác động bất lợi như đánh bắt cá bằng lưỡi câu, xả rác hay thả phóng sinh các loài ngoại lai.
