Rối loạn tăng động giảm chú ý ở người lớn có cần điều trị?

1. Những lầm tưởng về chứng tăng động giảm chú ý

Khi nhắc đến hội chứng tăng động giảm chú ý (ADHD), hầu hết mọi người thường hình dung đến hình ảnh một đứa trẻ hiếu động, nghịch ngợm và không thể ngồi yên trong lớp học. Ít ai biết rằng, có khoảng 2/3 số trẻ em mắc ADHD tiếp tục mang theo các triệu chứng này bước vào tuổi trưởng thành.

Ở người lớn, hội chứng ADHD hiếm khi bộc lộ bằng các hành vi "chạy nhảy leo trèo". Ngược lại, bệnh âm thầm chuyển hóa thành trạng thái trì hoãn kinh niên, những hạn chót (deadline) bị lãng quên, chiếc chìa khóa thất lạc mỗi sáng, các dự án bị bỏ dở nửa chừng, hay lời nói vô tình bật ra trước khi kịp suy nghĩ kèm theo một cảm giác bồn chồn ngầm bên trong không lúc nào tắt.

Nghiêm trọng hơn cả các triệu chứng vật lý, đó là câu chuyện tâm lý nội tại mà người bệnh tự kể về bản thân sau hàng chục năm chịu đựng. Họ tự dán nhãn mình là "lười biếng", "kém cỏi" hay "không có ý chí". Trong khi đó, bản chất thực sự của vấn đề lại nằm ở cách bộ não điều hành sự chú ý - một tình trạng y khoa có thật và hoàn toàn có thể điều trị được với hiệu quả thuộc hàng tốt nhất trong chuyên khoa tâm thần học.

1.1 Cơ chế vận hành của chứng bệnh mất tập trung ở tuổi trưởng thành

Y học hiện đại đã công nhận rõ ràng ADHD là một rối loạn phát triển thần kinh khởi phát từ thời thơ ấu. Điều thay đổi duy nhất theo thời gian không phải là "hết bệnh", mà là cách các triệu chứng biểu hiện ra bên ngoài cơ thể. Phần "tăng động" nhìn thấy được bằng mắt thường ở trẻ nhỏ sẽ dần lắng xuống khi trưởng thành, chuyển hóa thành một trạng thái bồn chồn nội tâm, khiến người bệnh khó ngồi yên trong các cuộc họp kéo dài, thường xuyên phải rung chân hoặc xoay bút liên tục.

Trong khi đó, phần "giảm chú ý" lại tiếp tục ở lại và va chạm trực diện với đời sống của người trưởng thành — nơi mọi thứ đều đòi hỏi năng lực tự tổ chức từ công việc, hóa đơn cho đến việc chăm sóc con cái. Do bệnh có tính di truyền đáng kể, nhiều bậc phụ huynh chỉ tình cờ được phát hiện mắc bệnh khi đưa con đi khám ADHD và nhận ra bản thân cũng có y hệt các dấu hiệu ấy từ thuở nhỏ.

1.2 Những hệ lụy đời sống của một người trưởng thành mắc ADHD

Thực tế, không một người bệnh nào có đầy đủ tất cả các triệu chứng. Điều đáng chú ý là các khó khăn này phải có tính chất kéo dài từ nhỏ, xuất hiện ở nhiều bối cảnh khác nhau từ công việc, gia đình cho đến xã hội và gây ra những hậu quả tổn thương đời sống thật.

Biểu hiện điển hình nhất là chứng trì hoãn kinh niên và thói quen quên như cơm bữa từ deadline, cuộc hẹn cho đến đồ đạc cá nhân. Khả năng tổ chức kém khiến bàn làm việc và hộp thư của họ luôn ngổn ngang, các dự án được bắt đầu rất hào hứng nhưng rồi bị bỏ dở hàng loạt vì họ không thể ước lượng được thời gian thực tế.

Một điểm đặc biệt là sự "trồi sụt" của sự chú ý. Người mắc ADHD không thể tập trung vào những việc nhàm chán, nhưng họ lại có khả năng đắm chìm quên giờ giấc vào những công việc có hứng thú. Trạng thái này gọi là "siêu tập trung" (Hyperfocus), khiến họ quên đi cả ăn uống, ngủ nghỉ. Ngoài ra, tính bốc đồng trong lời nói, quyết định vội vàng trong mua sắm cùng sự trồi sụt của cảm xúc cũng là những mảnh ghép của hội chứng này. Hệ quả tích lũy sau nhiều năm thường khiến sự nghiệp của họ dưới tiềm năng rõ rệt, đổi việc liên tục, tài chính lộn xộn, mâu thuẫn hôn nhân và lòng tự trọng bị bào mòn sâu sắc.

2. Vì sao ADHD rất dễ bị bỏ sót?

Định kiến xã hội xem "ADHD là bệnh trẻ con" chính là rào cản lớn nhất khiến người lớn khi đi khám vì trầm cảm, lo âu, mất ngủ thường bị bỏ qua chứng ADHD nằm ẩn sâu bên dưới. Bên cạnh đó, thể bệnh "giảm chú ý đơn thuần" không đi kèm tăng động gần như vô hình từ nhỏ, đặc biệt phổ biến ở nữ giới, khiến phụ nữ mắc ADHD thường được chẩn đoán muộn hơn nam giới nhiều năm.

Nhiều người có chỉ số thông minh cao có thể che giấu triệu chứng rất tốt nhờ hệ thống gia đình kèm cặp hoặc công việc có người nhắc nhở. Chỉ đến khi có biến cố lớn xảy ra như sinh con, thăng chức hoặc chuyển sang làm việc tự do, hệ thống bù trừ này mới hoàn toàn sụp đổ. Do các triệu chứng khó tập trung rất dễ chồng lấp với bệnh trầm cảm, lo âu, thiếu ngủ nên việc phân định bắt buộc phải do bác sĩ chuyên khoa thực hiện với điểm mấu chốt là các khó khăn này phải bắt nguồn từ thuở nhỏ. Nếu chỉ điều trị một chứng trầm cảm "kháng trị" mãi không đỡ, rất có thể chứng ADHD bên dưới chưa được xử lý.

2.1 Phương pháp sàng lọc và phác đồ điều trị

Để tự kiểm tra, độc giả có thể sử dụng thang sàng lọc ASRS do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) phát triển dành riêng cho người lớn với bản test số hóa 18 câu hỏi miễn phí, trong đó mức điểm từ 36 trở lên là tín hiệu bạn nên đến gặp bác sĩ. Một chẩn đoán chính thức luôn cần sự đánh giá trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa tâm thần qua việc khai thác kỹ lưỡng học bạ hoặc lời kể của người thân để chứng minh triệu chứng hiện diện trước 12 tuổi, kết hợp sàng lọc các rối loạn đồng mắc và loại trừ nguyên nhân thực thể từ tuyến giáp hay thiếu máu.

Tin vui là ADHD thuộc nhóm rối loạn có đáp ứng điều trị tốt nhất trong tâm thần học, kể cả khi được phát hiện muộn ở tuổi 30 hay 40. Phác đồ điều trị hiện nay kết hợp giữa việc dùng thuốc chuyên khoa giúp "chỉnh âm lượng" cho hệ thống chú ý theo chỉ định nghiêm ngặt của bác sĩ, cùng liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) để huấn luyện kỹ năng quản lý thời gian, tổ chức công việc và chống trì hoãn. Đồng thời, việc giáo dục tâm lý cho người thân cũng giúp tháo ngòi nổ cho các mâu thuẫn gia đình khi họ hiểu được "quên" là triệu chứng của bệnh lý chứ không phải sự vô tâm.

2.2 Khơi dậy ưu thế của bộ não ADHD

Bản chất của bộ não ADHD là cỗ máy "phanh kém, ga mạnh". Tuy nhiên, khi được điều trị bài bản và đặt vào đúng môi trường đam mê, trạng thái siêu tập trung sẽ giúp người bệnh tạo ra hiệu suất phi thường, tư duy phân tán giúp họ nhảy số sáng tạo, và họ thường bình tĩnh lạ thường để ứng biến trong các môi trường áp lực cao, gấp gáp.

Để kiểm soát bệnh hằng ngày, chuyên gia khuyến cáo người bệnh đừng cố gồng mình "rèn luyện ý chí", mà hãy chủ động xây dựng các hệ thống quản lý từ bên ngoài để giảm tải cho bộ não:

• Sử dụng duy nhất một cuốn lịch hoặc một ứng dụng công nghệ cho mọi việc và kiểm tra vào một giờ cố định mỗi sáng.
• Chia nhỏ các công việc lớn thành các bước siêu nhỏ, áp dụng phương pháp Pomodoro hẹn giờ làm việc 25 phút rồi nghỉ 5 phút.
• Quy định vị trí cố định cho các vật dụng hay thất lạc như chìa khóa, ví tiền và kiên quyết thực hiện ngay các công việc dưới 2 phút.
• Áp dụng phương pháp "nhân đôi cơ thể" bằng cách ngồi làm việc cạnh người khác để tăng tính tập trung.
• Triệt tiêu các nguồn gây xao nhãng bằng cách tắt thông báo điện thoại, đồng thời bảo vệ giấc ngủ và tập thể dục đều đặn vì thiếu ngủ sẽ khuếch đại mọi triệu chứng bệnh.

Nếu bạn nhận thấy điểm sàng lọc ASRS cá nhân từ 36 trở lên kèm theo các biểu hiện mất tập trung, hay quên đang gây hậu quả thực tế đến công việc và gia đình, hãy chủ động đi khám chuyên khoa sớm. Việc tìm kiếm sự trợ giúp y khoa chính là bước đi khoa học đầu tiên để bạn làm hòa với chính mình và làm chủ lại cuộc đời.

Hé lộ mối liên hệ đáng lo giữa ADHD với các vấn đề sức khỏe khác

SKĐS - Ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy người mắc Hội chứng tăng động giảm chú ý (ADHD) có nguy cơ cao đối mặt với tình trạng lo âu, rối loạn ăn uống, đau nửa đầu, COVID-19 kéo dài cùng nhiều rắc rối sức khỏe khác.