Người dân các bản sống dọc 2 biên giới Việt - Lào cùng chung khí hậu, sinh địa cảnh, phong tục tập quán, có quan hệ họ hàng, huyết thống từ bao đời nay, họ thường xuyên qua lại thăm viếng, giúp đỡ nhau làm ăn, chính các yếu tố này là điều kiện thuận lợi làm nguy cơ gia tăng sốt rét.
Sự di chuyển cơ học của dân từ các huyện trong tỉnh lên vùng sốt rét lưu hành nặng để làm ăn, dân các bản đi rừng ngủ rẫy khai thác lâm thổ sản, dân buôn bán qua lại biên giới đang hết sức khó khăn cho ngành y tế quản lý, việc phát triển kinh tế miền núi đã hình thành các công ty, xí nghiệp sản xuất, xây dựng thủy điện là các yếu tố thuận lợi cho sự gia tăng người mắc sốt rét. Một số đơn vị lên xây dựng kinh tế ở vùng sốt rét lưu hành thiếu sự phối hợp với y tế địa phương và quan tâm lập kế hoạch phòng chống sốt rét cho người lao động.
Công tác xã hội hoá phòng chống sốt rét chưa được quan tâm thường xuyên của các cấp chính quyền, thiếu biện pháp quản lý dân giao lưu qua lại biên giới, hợp tác của người dân trong phòng chống sốt rét còn hạn chế như việc chấp nhận nằm màn, mang theo màn khi đi rẫy ngủ rừng còn thấp, khi bị sốt đến với cơ sở y tế muộn, uống thuốc sốt rét không đủ liều, cá biệt khi bị sốt còn cúng bái, tỷ lệ nằm màn có tẩm hóa chất phải đạt từ 70% trở lên.
Vai trò tham mưu hoạt động phòng chống sốt rét của y tế cơ sở đối với các cấp chính quyền thiếu tính kế hoạch và kịp thời, chất lượng hoạt động y tế tuyến xã, thôn bản chưa thực sự đáp ứng yêu cầu phòng chống sốt rét hiện nay; sự quá tải công việc ở trạm y tế, một số nơi thiếu cán bộ vì thế khó kiểm soát được diễn biến sốt rét ở địa phương.
Từ những khó khăn, thách thức nêu trên, căn cứ theo dõi diến biến sốt rét và các giải pháp phòng chống sốt rét đã triển khai, xin đề xuất một số nội dung trọng tâm sau đây:
Yếu tố quyết định thực hiện thành công 3 mục tiêu giám mắc, giảm chết không có dịch sốt rét ở mỗi địa phương là sự chuyển biến trong nhận thức và cụ thể hoá bằng kế hoạch hành động phòng chống sốt rét của các cấp chính quyền ngay từ thôn bản như xây dựng kế hoạch thực hiện chỉ tiêu số hộ và nhân khẩu được bảo vệ bằng phun hoá chất diệt muỗi, tẩm màn, tỷ lệ dân nằm màn, kế hoạch quản lý dân di cư đến và giao lưu buôn bán làm ăn qua biên giới theo kế hoạch tham mưu của trạm y tế. Hàng tháng, quý, 6 tháng, năm, chính quyền họp để đánh giá việc thực hiện chỉ tiêu PCSR tại các thôn, bản, xã. Ban chỉ đạo chăm sóc sức khoẻ ban đầu trực tiếp giao nhiệm vụ cụ thể cho các ban ngành, đoàn thể, chịu trách nhiệm.
 Tẩm màn phòng chống sốt rét ở biên giới Việt - Lào. |
Vai trò của ngành giáo dục và phụ nữ trong phòng chống sốt rét hết sức quan trọng. Người phụ nữ thường xuyên nhắc nhở chồng, con khi vào rừng hoặc qua lại biên giới mang theo màn và thuốc sốt rét; mắc màn cho con khi ngủ, người nhà bị sốt phải đến ngay cơ sở y tế để lấy lam máu và điều trị... Thông qua đội ngũ giáo viên các kiến thức thực hành và hành vi phòng chống sốt rét sẽ chuyển tải đến học sinh và chính các em là những tuyên truyên viên hết sức thiết thực để gia đình và xã hội thay đổi nhận thức và có thái độ đúng trong phòng chống sốt rét.
Cụ thể hóa kế hoạch kết hợp giữa các đồn biên phòng và chính quyền địa phương về quản lý dân di biến động, giữa quân y với y tế xã, thôn bản đặc biệt tại các phòng khám và trạm quân dân y phối hợp cụm xã trong hoạt động phòng chống sốt rét.
Tập trung giải quyết tình hình sốt rét biên giới và sốt rét do di biến động dựa trên chiến lược phòng chống sốt rét quốc gia và hợp tác phòng chống sốt rét các nước trong khu vực tiểu vùng sông Mêkông, thông qua các dự án hợp tác viện trợ...
Cần xây dựng nội dung hợp tác về trao đổi kinh nghiệm về tổ chức mạng lưới y tế cơ sở, đặc biệt là nhân viên y tế thôn bản, đào tạo chuyên môn về kiến thức phòng chống sốt rét cho cán bộ y tế cơ sở giữa hai nước, trao đổi thông tin, định kỳ tổ chức giao ban, hội thảo các vấn đề chuyên môn mà hai bên quan tâm. Ngoài ra để tạo được sự phối hợp chặt chẽ lâu dài trong hoạt động phòng chống sốt rét biên giới giữa hai nước, việc thành lập nhóm chuyên gia giúp việc cho y tế các tỉnh biên giới Việt - Lào là hết sức cần thiết.
Thường xuyên nâng cao năng lực hoạt động phòng chống sốt rét cho cán bộ y tế cơ sở hai bên biên giới, đặc biệt là y tế thôn bản; đảm bảo chất lượng phun và tẩm màn diệt muỗi, tăng cường số lượng chất lượng lấy, soi lam giám sát của các cụm kính hiển vi; việc đảm bảo đủ thuốc và chủng loại thuốc sốt rét từ thôn bản, phát hiện chẩn đoán sớm và điều trị đúng phác đồ là góp phần thực hiện các mục tiêu phòng chống sốt rét đã đề ra.
Vấn đề bệnh sốt rét ở Quảng Trị và sốt rét biên giới Việt - Lào chắc chắn sẽ thành công khi mà sự hợp tác phòng chống sốt rét hai bên biên giới được Nhà nước các cấp, Bộ Y tế, các viện sốt rét, các tổ chức quốc tế, Sở Y tế các bên quan tâm chỉ đạo và giup đỡ hợp tác trực tiếp.
BS. Phùng Xuân Tý