Việc triển khai diễn ra sau khi Nga tuyên bố đã bắn hạ nhiều tên lửa hành trình trong một đợt tấn công của Ukraine, nhằm vào Nhà máy chế tạo máy Votkinsk, cơ sở sản xuất tên lửa đạn đạo Iskander-M.
Hệ thống A-50U AEW&C của Nga. (Nguồn: MW)
Rạng sáng 5/7, hệ thống phòng không Nga đã đánh chặn hơn 5 tên lửa hành trình FP-5 Flamingo. Những tên lửa này được cho là bay theo hành lang sông Volga, qua khu vực Volgograd rồi hướng về thành phố Votkinsk thuộc Cộng hòa Udmurtia.
Để hỗ trợ hoạt động phòng thủ, một máy bay cảnh báo sớm A-50U đã cất cánh vào khoảng 0h40 ngày 5/7. Đây là biến thể nâng cấp của máy bay A-50 thời Liên Xô, được trang bị hệ thống radar trên không hiện đại nhất mà Nga đang vận hành, đồng thời tích hợp nhiều công nghệ phát triển cho chương trình máy bay cảnh báo sớm A-100 vốn bị chậm tiến độ trong nhiều năm.
Hỗ trợ phát hiện tên lửa bay thấp
Cuộc tấn công bằng tên lửa hành trình của Ukraine được cho là bắt đầu từ ngày 4/7 và nhắm vào Nhà máy Chế tạo Máy Votkinsk – nơi sản xuất tên lửa đạn đạo Iskander-M, một trong những loại vũ khí được Nga sử dụng rộng rãi.
Nếu cơ sở này bị gián đoạn hoạt động, đây sẽ được xem là một đòn giáng đáng kể vào năng lực sản xuất tên lửa của Nga. Tuy nhiên, hiện chưa có thông tin cho thấy bất kỳ tên lửa nào đã đánh trúng mục tiêu. Các báo cáo ban đầu cho biết toàn bộ nhóm tên lửa đã bị hệ thống phòng không và máy bay chiến đấu Nga đánh chặn khi đang tiếp cận khu vực.
Việc triển khai A-50U được cho là nhằm khắc phục những khoảng trống của mạng radar mặt đất, đặc biệt tại các khu vực có địa hình phức tạp hoặc dọc theo các con sông, nơi tên lửa hành trình bay bám địa hình rất khó bị phát hiện.
'Radar bay' giúp mở rộng phạm vi cảnh giới
A-50U được xem là "radar bay" của Nga nhờ sở hữu hệ thống cảm biến và liên kết dữ liệu có khả năng mở rộng đáng kể phạm vi giám sát.
So với các radar mặt đất, A-50U có thể phát hiện và theo dõi tên lửa hành trình bay thấp sớm hơn khoảng 10–30 phút nhờ khả năng quan sát vượt qua giới hạn đường chân trời radar. Điều này đặc biệt hữu ích khi đối phó với các tên lửa bay bám địa hình.
Ngoài nhiệm vụ trinh sát, máy bay còn đóng vai trò là trung tâm chỉ huy trên không, truyền dữ liệu mục tiêu và điều phối hoạt động của các hệ thống phòng không cũng như máy bay chiến đấu trong mạng lưới phòng thủ nhiều tầng.
Phiên bản A-50U cũng có nhiều cải tiến so với A-50 nguyên bản. Máy bay có thời gian hoạt động dài hơn khoảng 15–20%, có thể bay liên tục hơn 9 giờ mà không cần tiếp nhiên liệu.
Radar Shmel II mới giúp tăng khoảng 33% tầm phát hiện máy bay chiến đấu. Nhờ đó, A-50U có thể đồng thời theo dõi tới 300 mục tiêu và dẫn đường cho tối đa 40 máy bay chiến đấu, trong khi phiên bản cũ chỉ theo dõi được khoảng 200 mục tiêu và hỗ trợ 20 máy bay.
Vai trò ngày càng lớn trước các cuộc tấn công tên lửa
Trong giai đoạn đầu của xung đột, Ukraine chủ yếu sử dụng tên lửa hành trình Storm Shadow và SCALP do Anh và Pháp cung cấp. Các loại tên lửa này được phóng từ máy bay và ban đầu chỉ được phép tấn công các mục tiêu trong lãnh thổ Ukraine được quốc tế công nhận.
Trong khi đó, FP-5 Flamingo là tên lửa hành trình phóng từ mặt đất, không phụ thuộc vào số lượng máy bay chiến đấu và cũng không chịu những hạn chế tương tự về mục tiêu. Số lượng FP-5 được sử dụng hiện cũng lớn hơn đáng kể so với Storm Shadow/SCALP, dù Nga tuyên bố đã nhiều lần tấn công các cơ sở liên quan đến chương trình phát triển loại tên lửa này. Thế nhưng, tần suất các đợt phóng ngày càng tăng cho thấy năng lực của chương trình vẫn chưa bị loại bỏ hoàn toàn.
Từng hỗ trợ S-400 và Su-35 tấn công mục tiêu tầm xa
Trước khi Ukraine mở rộng các cuộc tấn công bằng tên lửa hành trình tầm xa nhằm vào lãnh thổ Nga, phi đội A-50U đã nhiều lần được sử dụng để hỗ trợ các nhiệm vụ phòng không.
Một trong những trường hợp đáng chú ý diễn ra từ đầu tháng 11/2023, khi A-50U được cho là cung cấp dữ liệu mục tiêu cho tên lửa phòng không 40N6 thuộc hệ thống S-400, giúp đánh chặn các mục tiêu bay thấp ở khoảng cách gần 400 km.
Máy bay này cũng được cho là hỗ trợ các tiêm kích Su-35 sử dụng tên lửa không đối không tầm xa R-37. Loại tên lửa này có tầm bắn tối đa khoảng 350 km, nhưng để khai thác hết khả năng, Su-35 cần dữ liệu chỉ thị mục tiêu từ A-50U do radar của máy bay không mạnh bằng radar trên tiêm kích đánh chặn MiG-31, loại máy bay được thiết kế chuyên để mang R-37 trong các nhiệm vụ đánh chặn tầm cực xa.
