Rác thải điện tử chiếm tỉ trọng nhỏ nhưng rủi ro độc hại cực lớn

Xã hội
SKĐS - Chất thải điện tử có thể chứa chì, thủy ngân, cadimi, các hợp chất brom chống cháy và nhiều thành phần nguy hại khác.

Mối nguy hại từ rác thải điện tử

Chiều ngày 18/11, Báo Lao Động tổ chức Diễn đàn Công nhân lao động vì môi trường năm 2026, với chủ đề "Xanh hóa chuyển đổi số – Số hóa chuyển đổi xanh: Người lao động trong cuộc chuyển đổi kép".

Diễn đàn được tổ chức trong bối cảnh chuyển đổi số, đặc biệt là sự phát triển của trí tuệ nhân tạo và tự động hóa, đang giúp nâng cao năng suất lao động nhưng cũng kéo theo thách thức môi trường ngày càng rõ nét: rác thải điện tử.

Một chiếc điện thoại bị thay thế, một chiếc máy tính hết vòng đời, một thiết bị sản xuất được nâng cấp hay một linh kiện không còn sử dụng… đều có thể trở thành một phần của dòng rác điện tử. Nếu không được thu gom, tái sử dụng và xử lý đúng cách, dòng chất thải này sẽ gây lãng phí tài nguyên, tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm và ảnh hưởng đến sức khỏe con người.

Rác thải điện tử chiếm tỉ trọng nhỏ nhưng rủi ro độc hại cực lớn - Ảnh 1.

Diễn đàn Công nhân lao động vì môi trường năm 2026, với chủ đề "Xanh hóa chuyển đổi số – Số hóa chuyển đổi xanh: Người lao động trong cuộc chuyển đổi kép". Ảnh: PV

Đáng chú ý, người lao động đang đứng ở nhiều mắt xích của dòng chảy này. Họ là những công nhân trực tiếp sử dụng thiết bị công nghệ trong nhà máy; là người vận hành những dây chuyền ngày càng tự động hóa; là những công nhân môi trường thu gom, phân loại, xử lý chất thải; và cũng có thể trở thành lực lượng quan trọng thúc đẩy doanh nghiệp tiết kiệm tài nguyên, giảm chất thải và chuyển đổi sang những mô hình sản xuất xanh hơn.

Phát biểu tại diễn đàn, ThS Hồ Kiên Trung, Phó Cục trưởng Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ và quá trình chuyển đổi số khiến các thiết bị điện, điện tử ngày càng được sử dụng rộng rãi, đồng thời làm gia tăng nhanh lượng chất thải điện tử do xu hướng nâng cấp, thay thế thiết bị ngày càng thường xuyên. Đây là dòng chất thải chứa nhiều vật liệu có giá trị nhưng cũng tiềm ẩn các thành phần nguy hại, đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với công tác thu gom, tái sử dụng, tái chế và xử lý an toàn.

Rác thải điện tử chiếm tỉ trọng nhỏ nhưng rủi ro độc hại cực lớn - Ảnh 2.

ThS Hồ Kiên Trung, Phó Cục trưởng Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Ảnh: PV

Thực trạng hiện nay, lượng chất thải điện tử gia tăng nhanh, tạo áp lực ngày càng lớn đối với công tác quản lý. Theo Báo cáo The Global E-waste Monitor 2024, năm 2022, toàn thế giới phát sinh khoảng 62 triệu tấn chất thải điện tử, nhưng chỉ 22,3% được ghi nhận là thu gom và tái chế chính thức theo phương thức bảo đảm môi trường.

Tại Việt Nam, năm 2022 phát sinh khoảng 516 nghìn tấn chất thải điện tử, tương đương 5,3 kg/người, tăng hơn 4 lần so với mức 116 nghìn tấn năm 2014. Trong đó, thiết bị điện tử nhỏ chiếm khoảng 209 nghìn tấn; thiết bị trao đổi nhiệt như tủ lạnh, điều hòa khoảng 105 nghìn tấn; thiết bị điện, điện tử cỡ lớn khoảng 85 nghìn tấn. Quy mô này cho thấy áp lực đáng kể đối với hệ thống thu gom, phân loại, tái chế và xử lý trong nước.

Trong khi đó, hệ thống thu gom, tái sử dụng và tái chế chưa đáp ứng yêu cầu. Chất thải điện tử vừa chứa các thành phần nguy hại, vừa có nhiều kim loại và vật liệu có giá trị như đồng, nhôm, vàng và các linh kiện có khả năng thu hồi. Tuy nhiên, mạng lưới thu gom chính thức hiện chưa thực sự đồng bộ, thuận tiện; việc phân loại tại nguồn chưa phổ biến; một bộ phận chất thải vẫn được thu gom, tháo dỡ và xử lý qua các kênh phi chính thức.

Tại một số cơ sở, hoạt động tháo dỡ, thu hồi kim loại và linh kiện còn mang tính thủ công, công nghệ lạc hậu, chưa đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường. Đáng chú ý, hiện chưa có đầy đủ số liệu thống kê, đánh giá toàn diện về lượng chất thải điện tử được thu gom, tái sử dụng và tái chế chính thức tại Việt Nam. 

ThS Hồ Kiên Trung nhận định, nguy cơ ô nhiễm môi trường và mất an toàn đối với người lao động còn đáng quan tâm. Chất thải điện tử có thể chứa chì, thủy ngân, cadimi, các hợp chất brom chống cháy và nhiều thành phần nguy hại khác. Nếu không được thu gom, lưu giữ, tháo dỡ và xử lý đúng quy trình, các chất này có thể phát tán vào không khí, đất và nước, ảnh hưởng đến môi trường và sức khỏe con người. Người lao động trực tiếp tham gia thu gom, phân loại, tháo dỡ và tái chế là nhóm có nguy cơ tiếp xúc cao, nhất là tại các cơ sở thủ công, thiếu trang thiết bị bảo hộ và điều kiện làm việc an toàn.

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2023, tổng hợp 21 công trình nghiên cứu tại Việt Nam, đã ghi nhận nguy cơ phát tán kim loại nặng, chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy và hydrocacbon thơm đa vòng từ hoạt động tháo dỡ, tái chế chất thải điện tử không chính thức. Quản lý chất thải điện tử không chỉ là vấn đề môi trường mà còn gắn trực tiếp với bảo vệ sức khỏe và an toàn nghề nghiệp của người lao động.

Một yêu cầu quan trọng của kinh tế tuần hoàn là kiểm soát được dòng vật liệu và chất thải trong toàn bộ vòng đời sản phẩm. Tuy nhiên, thông tin về số lượng thiết bị đưa ra thị trường, lượng chất thải phát sinh, quá trình thu gom, vận chuyển, tái chế và xử lý còn thiếu tính kết nối, liên thông. Việc truy xuất nguồn gốc, theo dõi quá trình chuyển giao và đánh giá hiệu quả thu hồi tài nguyên còn gặp khó khăn, ảnh hưởng đến giám sát trách nhiệm của nhà sản xuất, nhà nhập khẩu và kiểm soát hoạt động xử lý không đúng quy định.

80% – 90% lượng rác thải điện tử phát sinh từ hộ gia đình, văn phòng nhỏ

Tại diễn đàn, bà Nguyễn Thị Thùy Linh– Đồng sáng lập Tagom cho biết, thực trạng quản lý và thu gom rác thải điện tử tại Việt Nam hiện đang bị chi phối bởi một nghịch lý tam giác sâu sắc: một dòng thải chiếm tỉ trọng vật lý rất nhỏ trong sinh hoạt nhưng lại mang rủi ro ô nhiễm độc hại cực lớn, và nguồn thải phát sinh gần như toàn bộ lại đang chịu sự chi phối của khu vực phi chính thức.

Rác thải điện tử chiếm tỉ trọng nhỏ nhưng rủi ro độc hại cực lớn - Ảnh 3.

Bà Nguyễn Thị Thùy Linh– Đồng sáng lập Tagom trình bày tham luận tại diễn đàn. Ảnh: PV

Rác thải điện tử chỉ chiếm xấp xỉ 2% trong tổng khối lượng chất thải rắn sinh hoạt (Municipal Solid Waste - MSW) phát sinh hàng ngày tại các đô thị. Chính tỉ trọng thể tích khiêm tốn này đã tạo ra một "ảo ảnh chính sách", khiến các cấp quản lý và cộng đồng dễ dàng xem nhẹ, ưu tiên nguồn lực cho rác hữu cơ hoặc rác thải nhựa dùng một lần mà thiếu đi hạ tầng thu gom chuyên biệt cho Rác điện tử.

Trái ngược hoàn toàn với con số khiêm tốn 2% về mặt khối lượng vật lý, rác thải điện tử lại chịu trách nhiệm phát thải tới 70% tổng lượng độc tố, kim loại nặng nguy hại (chì, thủy ngân, cadmium, asen, niken, crom hóa trị 6) và các hợp chất hữu cơ khó phân hủy (chất chống cháy brom hóa - BFRs) tại các bãi chôn lấp chất thải. Khi thiết bị bị đập vỡ, tháo dỡ thô sơ hoặc chôn lấp chung với rác hữu cơ, nước rỉ rác có tính axit sẽ hòa tan các kim loại nặng này, thẩm thấu trực tiếp vào tầng chứa nước ngầm và đất canh tác, gây tổn hại không thể phục hồi đến hệ thần kinh, gan, thận và hệ sinh sản của con người.

Bà Nguyễn Thùy Linh cho biết, tại Việt Nam, có tới 80% – 90% lượng rác thải điện tử phát sinh từ hộ gia đình và văn phòng nhỏ không được đưa vào các trung tâm tiếp nhận chính quy hay các nhà máy tái chế đạt chuẩn môi trường. Dòng thải này được thu mua, tích trữ và trung chuyển chủ yếu bởi mạng lưới phi chính thức (người thu mua ve chai, đồng nát dạo, thợ sửa chữa đồ điện tử dân lập và các vựa phế liệu tự phát).

Mạng lưới phi chính thức sở hữu lợi thế vận hành vượt trội nhờ tính linh hoạt cao, tiếp cận sâu vào từng ngõ hẻm và thanh toán tiền mặt ngay lập tức cho người dân. Tuy nhiên, mặt tối của dòng chảy này là quy trình xử lý thô sơ: họ chỉ trích xuất các kim loại có giá trị kinh tế cao (như lõi đồng của máy nén khí, nhôm tản nhiệt, vàng từ chân vi mạch) bằng các biện pháp cơ học đập phá thô bạo hoặc đốt lộ thiên; trong khi đó, toàn bộ phần độc hại, khó tái chế (nhựa chống cháy, bột phốt pho huỳnh quang, thủy tinh màn hình chứa chì) thường bị vứt bỏ bừa bãi ra sông ngòi hoặc đổ đống cùng rác thải sinh hoạt, để lại những "điểm nóng" ô nhiễm nặng nề tại các làng nghề tái chế thủ công.

Thu gom, tái chế và quản lý theo vòng đời rác thải điện tử

Theo ThS. Hồ Kiên Trung, để giải quyết những tồn tại nêu trên, theo tôi, cần tập trung vào bốn nhóm giải pháp trọng tâm. Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện chính sách và nâng cao trách nhiệm của nhà sản xuất, nhà nhập khẩu.

Cần tổ chức thực hiện hiệu quả các quy định về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhà nhập khẩu (EPR), bảo đảm trách nhiệm tái chế được thực hiện thực chất, minh bạch và có thể kiểm tra, giám sát. Theo Nghị định số 110/2026/NĐ-CP, tỷ lệ tái chế bắt buộc đối với một số nhóm sản phẩm điện, điện tử gồm: điện thoại di động 15%; máy tính bảng, máy tính xách tay 9%; máy tính để bàn, máy in, máy photocopy 9%; tivi và màn hình máy tính 7%; tủ lạnh, điều hòa và lò vi sóng 5%.

Rác thải điện tử chiếm tỉ trọng nhỏ nhưng rủi ro độc hại cực lớn - Ảnh 4.

Đại biểu dự diễn đàn là các công nhân Công ty TNHH MTV Môi trường đô thị Hà Nội (URENCO). Ảnh: PV

Bên cạnh việc thực hiện nghĩa vụ tái chế, cần khuyến khích doanh nghiệp thiết kế sản phẩm có độ bền cao, dễ sửa chữa, nâng cấp, tháo dỡ và tái chế; hạn chế thành phần nguy hại, tăng sử dụng vật liệu tái chế. Đồng thời, nâng cao trách nhiệm của người tiêu dùng trong việc kéo dài tuổi thọ thiết bị, ưu tiên sửa chữa, tái sử dụng và chuyển giao thiết bị hết hạn sử dụng đến các điểm thu hồi phù hợp.

Thứ hai, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quản lý toàn bộ vòng đời chất thải điện tử. Cần nghiên cứu ứng dụng mã định danh, mã QR, cơ sở dữ liệu và các nền tảng số để theo dõi, truy xuất nguồn gốc thiết bị từ khi đưa ra thị trường đến khi được thu hồi, tái sử dụng, tái chế hoặc xử lý. Từng bước hình thành hệ thống dữ liệu kết nối, chia sẻ giữa cơ quan quản lý nhà nước, nhà sản xuất, đơn vị thu gom và cơ sở tái chế; bảo đảm thông tin được cập nhật, minh bạch và có thể kiểm tra, giám sát.

Đồng thời, khuyến khích doanh nghiệp ứng dụng tự động hóa, trí tuệ nhân tạo và phân tích dữ liệu trong nhận diện, phân loại chất thải, tối ưu hóa quy trình tái chế. Công nghệ số cần trở thành công cụ trực tiếp nâng cao hiệu quả quản lý, giảm tiêu hao tài nguyên và hạn chế chất thải phát sinh. Thứ ba, phát triển hệ thống thu gom, tái sử dụng và tái chế chính thức, hiện đại, an toàn.

Cần mở rộng mạng lưới điểm thu hồi tại khu dân cư, cơ quan, doanh nghiệp, trường học và các cơ sở kinh doanh thiết bị điện tử; tăng cường kết nối giữa nhà sản xuất, nhà phân phối, đơn vị thu gom và cơ sở tái chế. Ưu tiên đầu tư công nghệ tái chế tự động, khép kín, nâng cao khả năng thu hồi kim loại, linh kiện và vật liệu có giá trị, hạn chế phát sinh chất thải thứ cấp.

Cùng với đó, tăng cường kiểm tra, giám sát, kiểm soát hoạt động tháo dỡ, tái chế thủ công không đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường. Khuyến khích hình thành các chuỗi liên kết giữa doanh nghiệp sản xuất, đơn vị thu gom và cơ sở tái chế, từng bước đưa hoạt động thu hồi, tái chế vào hệ thống chính thức, có kiểm soát.

Thứ tư, bảo đảm an toàn môi trường, sức khỏe và quyền lợi của người lao động. Cần tăng cường đào tạo, hướng dẫn người lao động nhận diện thành phần nguy hại, thực hiện đúng quy trình thu gom, lưu giữ, phân loại và xử lý; trang bị phương tiện bảo hộ cá nhân, cải thiện điều kiện làm việc và kiểm soát nguy cơ phơi nhiễm. Đồng thời, chú trọng đào tạo lại, nâng cao kỹ năng nghề và kỹ năng số để người lao động thích ứng với công nghệ, quy trình tái chế hiện đại.

Đối với lao động tại các cơ sở thu gom, tái chế phi chính thức, cần có giải pháp hỗ trợ chuyển đổi việc làm, từng bước tham gia vào hệ thống thu gom, tái chế chính thức. Đây là yêu cầu quan trọng của chuyển đổi công bằng, bảo đảm quá trình chuyển đổi xanh không làm gia tăng rủi ro và bất bình đẳng đối với người lao động.

Quản lý chất thải điện tử hiệu quả đòi hỏi sự chuyển đổi đồng bộ từ tư duy quản lý chất thải ở khâu cuối cùng sang quản lý toàn bộ vòng đời sản phẩm; từ thu gom, xử lý đơn lẻ sang thu hồi, tái sử dụng và tái chế theo hướng kinh tế tuần hoàn; đồng thời đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số để kiểm soát minh bạch dòng chất thải. Quá trình này cần sự chung tay của cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức công đoàn và người lao động, trong đó người lao động vừa là đối tượng cần được bảo vệ, vừa là lực lượng trực tiếp tham gia thúc đẩy chuyển đổi xanh.

 - Ảnh 1.Rác thải y tế: Nguy cơ lây nhiễm nếu phân loại, xử lý sai quy trình

SKĐS - Mỗi ngày, cả nước phát sinh hàng trăm tấn chất thải y tế, đặt ra áp lực lớn đối với công tác quản lý, xử lý an toàn.


Ý kiến của bạn