Quyền của phụ huynh trong giám sát bữa ăn bán trú và trách nhiệm của nhà trường

Trẻ em được quyền có bữa ăn bán trú an toàn, đủ dinh dưỡng

TS.LS Đặng Văn Cường, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam cho biết, vấn đề giám sát bữa ăn bán trú cần được nhìn nhận trước tiên ở góc độ quyền trẻ em.

Theo Điều 14 Luật Trẻ em năm 2016, trẻ em có quyền được chăm sóc tốt nhất về sức khỏe; Điều 15 quy định trẻ em có quyền được chăm sóc, nuôi dưỡng để phát triển toàn diện. Đây là cơ sở pháp lý rất quan trọng để khẳng định rằng một bữa ăn bán trú an toàn, đủ dinh dưỡng không phải là một sự "ưu đãi" của nhà trường mà là một bộ phận của trách nhiệm chăm sóc, bảo vệ sức khỏe trẻ em.

Luật Giáo dục cũng đặt trách nhiệm phối hợp giữa nhà trường và gia đình. Điều 89 Luật Giáo dục quy định nhà trường phải chủ động phối hợp với gia đình và xã hội trong hoạt động giáo dục, đồng thời phải bảo đảm an toàn cho người dạy và người học; Điều 90 quy định trách nhiệm của cha mẹ, người giám hộ trong việc chăm sóc, giáo dục và tạo điều kiện cho con tham gia các hoạt động của nhà trường.

Đặc biệt, Quyết định 973/QĐ-TTg ngày 1/6/2026 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình Sức khỏe học đường giai đoạn 2026-2035 đã xác định rất rõ: cha mẹ hoặc người giám hộ của người học là một trong những đối tượng thực hiện Chương trình; đồng thời đặt mục tiêu 100% cơ sở giáo dục có tổ chức bữa ăn hoặc cung cấp dịch vụ ăn, uống phải bảo đảm điều kiện vệ sinh, an toàn thực phẩm.

Điểm rất đáng chú ý là Chỉ thị số 33/CT-TTg ngày 14/8/2026 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường bảo đảm an toàn thực phẩm trong cơ sở giáo dục đã cụ thể hóa mạnh hơn quyền được biết và cơ chế giám sát của phụ huynh.

Theo đó, các cơ sở giáo dục phải công khai hằng ngày với phụ huynh về đơn vị cung cấp suất ăn, nguyên liệu, hình ảnh thực phẩm, hóa đơn nhập hàng, thực đơn và hình ảnh khay ăn thực tế của học sinh. Nhà trường phải tiếp nhận và xử lý phản ánh của phụ huynh trong vòng 24 giờ. Ban đại diện cha mẹ học sinh phải được tạo điều kiện tham gia giám sát nguồn thực phẩm, quá trình chia suất ăn, kiểm chứng và đánh giá chất lượng bữa ăn; trường hợp sử dụng suất ăn bên ngoài, Ban đại diện cha mẹ học sinh có thể đề nghị người đứng đầu nhà trường tổ chức kiểm tra trực tiếp tại nơi chế biến của đơn vị cung cấp.

"Như vậy, từ tháng 8/2026, cơ chế phụ huynh giám sát bữa ăn bán trú đã được đặt ra rất cụ thể, chứ không còn chỉ là sự vận động mang tính tự nguyện", TS.LS Đặng Văn Cường nhìn nhận.

Tuy nhiên, TS.LS Đặng Văn Cường cũng lưu ý một điểm pháp lý: phụ huynh có quyền giám sát nhưng không đồng nghĩa với việc mỗi phụ huynh có quyền tự ý vào bếp, tự ý lấy mẫu, tự ý kiểm tra sổ sách hoặc can thiệp vào hoạt động chuyên môn của nhà trường. Việc giám sát phải được thực hiện thông qua cơ chế phối hợp, kế hoạch và quy trình mà nhà trường tổ chức.

Thông tư 55/2011/TT-BGDĐT về Điều lệ Ban đại diện cha mẹ học sinh vẫn là một căn cứ quan trọng về cơ chế phối hợp giữa Ban đại diện cha mẹ học sinh với nhà trường. Đồng thời, các địa phương, nhà trường có thể xây dựng quy chế phối hợp cụ thể, miễn là không làm hạn chế những quyền mà pháp luật đã xác lập.

Người tiêu dùng có quyền được bảo đảm an toàn tính mạng, sức khỏe; được cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ về hàng hóa, dịch vụ, nguồn gốc, xuất xứ và tài liệu liên quan; có quyền góp ý, khiếu nại, tố cáo, khởi kiện khi quyền lợi bị xâm phạm. Vì vậy, tiền của phụ huynh đóng cho bữa ăn thì phải được kiểm chứng bằng chất lượng thực tế; trẻ em là đối tượng thụ hưởng thì phải được đặt ở vị trí trung tâm của cơ chế kiểm soát.

Phụ huynh mong giám sát bữa ăn học đường không mang tính hình thức

Chị Phan Thị Lan Anh, đại diện ban phụ huynh một trường THCS địa bàn phường Cầu Giấy cho biết, hoạt động bữa ăn bán trú ở trường diễn ra khá thuận lợi, được giám sát liên tục. Mỗi ngày sẽ có 1 đại diện của Ban phụ huynh đến trường kiểm tra cùng 1 đại diện Ban Giám hiệu và 1 giáo viên: kiểm tra tất cả từ khâu nhận hàng, trọng lượng, số lượng, chất lượng, mầu sắc, mùi vị, xuất xứ, hóa đơn, giấy chứng nhận an toàn vệ sinh thực phẩm, nhà cung cấp, căng tin bếp lau chùi sạch sẽ, quy trình. Lịch phân công đại diện phụ huynh từng lớp kiểm tra được công bố từ đầu kỳ.

Do được thực hiện sát sao nên trong 2 năm làm trưởng ban phụ huynh, chị Lan Anh chưa thấy có điều gì bất thường. Nếu phát hiện có vấn đề, thường trực ban đại diện cha mẹ học sinh sẽ đại diện cho các trưởng ban của từng lớp cùng trao đổi và liên lạc trực tiếp với nhà trường.

Chị Đinh Thanh Loan là trưởng ban đại diện cha mẹ học sinh một trường tiểu học tại Hà Nội cho rằng, vai trò của phụ huynh trong giám sát bữa ăn bán trú cần được quy định rõ và thực hiện thực chất, tránh tình trạng có tên trong quy trình nhưng không có điều kiện để kiểm tra.

"Chúng tôi mong nhà trường chọn được đơn vị cung cấp thực phẩm đảm bảo, từ đó phụ huynh có thể tham gia giám sát về định lượng khẩu phần, chế biến, vệ sinh bếp ăn… Phụ huynh không thể can thiệp vào công việc chuyên môn của nhà trường, nhưng cần có quyền được biết và được giám sát những vấn đề liên quan trực tiếp đến sức khỏe của học sinh", chị Thanh Loan nói.

Theo chị Loan, việc giám sát nên có lịch cụ thể, có biên bản và cơ chế phản hồi rõ ràng khi phát hiện bất thường. Đặc biệt, cần công khai những thông tin cơ bản về bữa ăn để phụ huynh có thể theo dõi, như thực đơn, nguồn cung cấp thực phẩm, định lượng và mức chi phí.

"Điều quan trọng nhất là xây dựng được niềm tin. Khi phụ huynh được tham gia giám sát đúng vai trò, nhà trường minh bạch thông tin và đơn vị cung cấp thực hiện đúng cam kết thì tất cả đều hướng đến mục tiêu chung là bảo đảm cho học sinh có những bữa ăn an toàn, đủ chất và phù hợp", chị Loan nhấn mạnh.

Chị Cao Phương Nga (Long Biên, Hà Nội) là trưởng ban đại diện cha mẹ học sinh một trường tiểu học chia sẻ: "Nhà trường vẫn có những đợt kiểm tra bữa ăn bán trú và mời đại diện phụ huynh tham gia. Mỗi lần như vậy, chúng tôi đều cố gắng có mặt để cùng kiểm tra từ khâu tiếp nhận thực phẩm, chế biến đến khi chia suất ăn cho học sinh. Đây là việc rất cần thiết vì phụ huynh cũng muốn biết các con được ăn uống như thế nào tại trường.

Tuy nhiên, tôi mong việc giám sát này không chỉ diễn ra vào những đợt nhà trường tổ chức kiểm tra hoặc khi có vấn đề phát sinh, mà cần trở thành hoạt động thường xuyên, thực chất hơn. Phụ huynh không thể ngày nào cũng có mặt tại trường, nhưng nếu có cơ chế để đại diện phụ huynh được tham gia giám sát định kỳ, đột xuất và được biết rõ nguồn thực phẩm, thực đơn, định lượng suất ăn thì sẽ yên tâm hơn".

Làm gì nếu phát hiện bữa ăn không đúng chuẩn?

TS.LS Đặng Văn Cường cho biết, trường hợp phát hiện bất cập về chất lượng bữa ăn, phụ huynh không nên dừng lại ở việc phản ánh trên nhóm Zalo hoặc mạng xã hội. Nên thực hiện theo một quy trình có chứng cứ.

Phụ huynh nên gửi phản ánh bằng văn bản, email, ứng dụng của nhà trường hoặc thông qua Ban đại diện cha mẹ học sinh; nêu rõ ngày, giờ, món ăn, dấu hiệu bất thường, hình ảnh, thông tin của học sinh và đề nghị nhà trường trả lời.

Nếu nghi ngờ thực phẩm không an toàn, cần đề nghị nhà trường kiểm tra nguồn thực phẩm, hồ sơ giao nhận, mẫu lưu thức ăn, thông tin nhà cung cấp và các tài liệu liên quan. Không nên tự ý lấy mẫu hoặc tiêu hủy thực phẩm bởi có thể làm mất chứng cứ.

Nếu nhà trường không xử lý hoặc xử lý không thỏa đáng, có thể phản ánh lên cơ quan quản lý. Tùy tính chất vụ việc, phụ huynh có thể gửi đến cơ quan quản lý trực tiếp cơ sở giáo dục; Sở Giáo dục và Đào tạo.

UBND cấp tỉnh hoặc cấp xã theo thẩm quyền quản lý; Sở Y tế/cơ quan chuyên môn về an toàn thực phẩm; cơ quan quản lý thị trường nếu có dấu hiệu thực phẩm không rõ nguồn gốc, hàng giả; cơ quan công an nếu có dấu hiệu tội phạm.

Chỉ thị 33/CT-TTg yêu cầu các cơ sở giáo dục phải tiếp nhận và xử lý phản ánh của phụ huynh trong vòng 24 giờ. Đây là điểm mới rất đáng chú ý, bởi nó đặt trách nhiệm phản hồi lên nhà trường thay vì để phụ huynh phải "đi tìm" người có trách nhiệm.

"Nếu đã xuất hiện học sinh có dấu hiệu ngộ độc, tôi cho rằng không nên chờ nhà trường tự xử lý nội bộ. Cần thông báo ngay cho cơ quan y tế để tổ chức khám, cấp cứu, điều tra nguyên nhân và bảo quản mẫu bệnh phẩm, mẫu thức ăn, thực phẩm liên quan.

Nếu có căn cứ cho rằng có hành vi cố ý sử dụng thực phẩm bẩn, thực phẩm không rõ nguồn gốc, thực phẩm hết hạn, thực phẩm nhiễm độc hoặc có hành vi gian dối trong cung cấp thực phẩm thì có thể đề nghị cơ quan công an xác minh dấu hiệu tội phạm", TS.LS Đặng Văn Cường cho biết.

Về trách nhiệm của nhà trường với bữa ăn bán trú, nếu nhà trường tự tổ chức bếp ăn, trách nhiệm của người đứng đầu càng rõ ràng. Điều 28 Luật An toàn thực phẩm quy định người đứng đầu đơn vị có bếp ăn tập thể có trách nhiệm bảo đảm an toàn thực phẩm.

Nếu nhà trường thuê doanh nghiệp bên ngoài cung cấp suất ăn, doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm về thực phẩm, nguyên liệu, quá trình chế biến, bảo quản, vận chuyển và chất lượng suất ăn thuộc phạm vi của mình. Nhưng điều đó không có nghĩa nhà trường được miễn trách nhiệm.

Nhà trường là nơi trực tiếp tiếp nhận suất ăn và đưa thức ăn đến học sinh. Nhà trường phải lựa chọn, ký hợp đồng, kiểm soát và giám sát nhà cung cấp; phải có cơ chế kiểm tra thực phẩm đầu vào, giao nhận, lưu mẫu, chia suất và xử lý khi phát hiện bất thường.

Chỉ thị 33/CT-TTg vừa ban hành còn yêu cầu chấm dứt hợp đồng với các cơ sở chế biến, cung cấp suất ăn, nguyên liệu thực phẩm không bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm; đồng thời yêu cầu cá thể hóa trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan quản lý và cơ sở giáo dục.

"Tôi cho rằng có thể hình dung trách nhiệm theo một "chuỗi trách nhiệm": Nhà sản xuất → đơn vị kinh doanh/phân phối → đơn vị cung cấp thực phẩm hoặc suất ăn → nhà trường → người phụ trách bếp ăn → người trực tiếp chế biến → người kiểm tra, nghiệm thu, giám sát. Ai vi phạm nghĩa vụ ở khâu nào thì phải chịu trách nhiệm ở khâu đó. Nếu nhà cung cấp đưa thực phẩm bẩn vào trường thì nhà cung cấp phải chịu trách nhiệm. Nếu nhà trường biết hoặc phải biết thực phẩm có vấn đề nhưng vẫn tiếp nhận, sử dụng thì trách nhiệm của người có liên quan trong nhà trường phải được xem xét", TS.LS Đặng Văn Cường chia sẻ.

Nếu có sự thông đồng, gian dối về số lượng, chất lượng, nguồn gốc thực phẩm hoặc cố ý hợp thức hóa hồ sơ thì mức độ trách nhiệm còn nghiêm trọng hơn.

Về dân sự, nếu học sinh bị thiệt hại về sức khỏe thì người gây thiệt hại phải bồi thường theo quy định của Bộ luật Dân sự, trong đó có chi phí chữa bệnh, phục hồi sức khỏe và các thiệt hại thực tế khác theo quy định

Một số giải pháp cần thực hiện để bảo đảm an toàn bữa ăn học đường

Theo TS.LS Đặng Văn Cường, muốn giải quyết căn cơ vấn đề bảo đảm an toàn bữa ăn học đường thì không thể chỉ trông chờ vào một cuộc kiểm tra khi có sự cố. Phải chuyển từ "hậu kiểm khi xảy ra ngộ độc" sang "kiểm soát rủi ro từ đầu chuỗi cung ứng".

Thứ nhất, công khai thực chất, không công khai hình thức. Thông tin phải đủ để phụ huynh có thể kiểm chứng.

Thứ hai, số hóa toàn bộ chuỗi cung ứng, từ nhà cung cấp, nguồn nguyên liệu, hóa đơn, giao nhận, thực đơn đến hình ảnh khay ăn.

Thứ ba, tăng cường kiểm tra đột xuất, không chỉ kiểm tra theo lịch. Chỉ thị 33/CT-TTg đã yêu cầu tăng cường kiểm tra định kỳ và đột xuất đối với bếp ăn, căng tin và cơ sở cung cấp thực phẩm, suất ăn.

Thứ tư, cá thể hóa trách nhiệm người đứng đầu. Không thể sau một vụ ngộ độc lại chỉ xử lý nhân viên cấp dưới trong khi người có thẩm quyền lựa chọn nhà cung cấp, phê duyệt quy trình và tổ chức kiểm tra không bị xem xét.

Thứ năm, trao vai trò thực chất cho phụ huynh, đặc biệt là Ban đại diện cha mẹ học sinh. Phụ huynh không phải là lực lượng chuyên môn thay thế cơ quan y tế, nhưng lại là "tai mắt xã hội" rất quan trọng và là những người có lợi ích trực tiếp trong việc bảo vệ sức khỏe con em mình.

Thứ sáu, xử lý nghiêm và đủ sức răn đe. Nếu chỉ phạt hành chính đối với những hành vi cố ý đưa thực phẩm bẩn vào trường học thì chưa đủ. Khi có dấu hiệu tội phạm phải điều tra, truy cứu trách nhiệm hình sự; khi có thiệt hại phải yêu cầu bồi thường đầy đủ.

"Tôi cho rằng bữa ăn bán trú phải được coi là một bộ phận của chính sách bảo vệ trẻ em và chính sách sức khỏe học đường, chứ không đơn thuần là một dịch vụ ăn uống", TS.LS Đặng Văn Cường khẳng định.

Ngoài ra, nhiều chuyên gia dinh dưỡng nhấn mạnh cần có Luật Dinh dưỡng học đường nhằm thể chế hóa đầy đủ chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về nâng cao sức khỏe thể chất và tinh thần, nâng cao tầm vóc thế hệ trẻ.

Như Nhật Bản, sau khi chấm dứt chiến tranh năm 1946, năm 1953 họ đã thử nghiệm và 1954 đã ban hành Luật Bữa trưa Học đường, để 70 năm sau không còn cụm từ "Nhật lùn". Việt Nam cũng đã có một lộ trình bài bản, các căn cứ nghiên cứu, đối chứng khoa học, chuyên nghiệp, đủ điều kiện để các cơ quan chức năng làm cơ sở thực tiễn cho ra đời Luật Dinh dưỡng Học đường.

Quyết định 973/QĐ-TTg đã đặt mục tiêu 100% cơ sở giáo dục có tổ chức ăn uống phải bảo đảm điều kiện vệ sinh, an toàn thực phẩm. Đặc biệt, Chỉ thị 33/CT-TTg ngày 14/8/2026 đã tiến thêm một bước khi yêu cầu công khai hằng ngày thông tin về bữa ăn và tạo cơ chế để ban đại diện cha mẹ học sinh trực tiếp tham gia giám sát.

Phụ huynh Hà Nội lo bữa ăn bán trú: Công khai thực đơn vẫn chưa đủ

SKĐS - Phụ huynh cho rằng việc giám sát chất lượng bữa ăn thực tế vẫn còn nhiều khoảng trống. Có gia đình liên tục góp ý nhưng thực đơn ít thay đổi; trong khi ở một số trường, phụ huynh thậm chí cả năm không biết con được ăn gì.