Như Sức khoẻ và Đời sống đã đưa tin, chiều 20/8, tại Hà Nội, Bộ Y tế đã tổ chức ra mắt Quỹ Phòng bệnh.
Tại sự kiện, TS.BS Trần Khánh Thu - Giám đốc Quỹ Phòng bệnh cho biết, 10/12/2025, Quốc hội thông qua Luật Phòng bệnh số 114/2025/QH15, tạo nền tảng pháp lý quan trọng cho công tác y tế dự phòng, đồng thời đánh dấu bước chuyển mạnh mẽ từ tư duy "chữa bệnh" sang chủ động "phòng bệnh", kiểm soát toàn diện các bệnh truyền nhiễm, bệnh không lây nhiễm, rối loạn tâm thần và cải thiện dinh dưỡng cộng đồng.
Luật Phòng bệnh đồng thời cho phép thành lập Quỹ Phòng bệnh - quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách hoạt động theo mô hình đơn vị sự nghiệp công lập tự bảo đảm chi thường xuyên. Đây được kỳ vọng là công cụ quan trọng giúp huy động, quản lý và phân bổ hiệu quả các nguồn lực hợp pháp trong và ngoài nước, bổ sung kịp thời cho những khoảng trống mà ngân sách nhà nước chưa đáp ứng.
TS.BS Trần Khánh Thu nhấn mạnh 'việc thành lập Quỹ đánh dấu một bước phát triển mới trong công tác bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân'.
TS.BS Trần Khánh Thu - Giám đốc Quỹ Phòng bệnh thông tin về Quá trình hình thành và định hướng hoạt động của Quỹ Phòng bệnh. Ảnh: Trần Minh
Từ "kế thừa" đến "mở rộng, phát triển"
Theo TS.BS Trần Khánh Thu, Quỹ Phòng bệnh không đơn thuần là sự đổi tên hay chuyển đổi tổ chức từ Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá (PCTHTL) sang Quỹ Phòng bệnh. Đây là sự chuyển đổi từ một cơ chế tài chính tập trung vào một yếu tố nguy cơ sang cơ chế tài chính phục vụ mục tiêu chủ động phòng bệnh, phát hiện sớm, giảm yếu tố nguy cơ và nâng cao sức khỏe người dân.
"Có thể khái quát bước chuyển mình này bằng ba từ: Kế thừa - mở rộng - phát triển", TS.BS Trần Khánh Thu cho biết.
Từ năm 2013 đến nay, Quỹ PCTHTL đã tạo dựng được nguồn tài chính tương đối ổn định và duy trì các chương trình can thiệp liên tục, kết nối từ Trung ương tới địa phương. Mạng lưới phòng, chống tác hại của thuốc lá được hình thành tại 20 bộ, ngành và 100% tỉnh, thành phố; hơn 28.000 cơ quan, đơn vị, trường học, bệnh viện, doanh nghiệp thực hiện các quy định về môi trường không khói thuốc.
Sau hơn một thập kỷ, Việt Nam ghi nhận những chuyển biến có thể đo lường. Tỷ lệ hút thuốc lá điếu ở nam giới trưởng thành giảm từ 47,4% năm 2010 xuống 38,9% năm 2023; ở thanh thiếu niên 13-17 tuổi giảm từ 5,36% năm 2013 xuống 2,78% năm 2019.
Tuy nhiên, theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Việt Nam vẫn còn hơn 15 triệu người hút thuốc, hơn 103.000 ca tử vong mỗi năm do các bệnh liên quan đến thuốc lá và thiệt hại kinh tế khoảng 108.000 tỷ đồng/năm, tương đương khoảng 1,1% GDP.
Từ thực tiễn hoạt động của Quỹ PCTHTL, TS.BS Trần Khánh Thu cho rằng Quỹ Phòng bệnh có thể kế thừa nhiều bài học quan trọng: phòng bệnh cần nguồn tài chính ổn định, dài hạn; nguồn lực chỉ tạo ra kết quả khi gắn với mạng lưới tổ chức thực hiện đủ rộng và phối hợp liên ngành; quyết định phân bổ nguồn lực phải dựa trên bằng chứng; đồng thời quản lý quỹ công cần chuyển từ bảo đảm "chi đúng" sang đánh giá "chi có hiệu quả hay không".
Nhu cầu đầu tư cho phòng bệnh ngày càng lớn
Theo Giám đốc Quỹ Phòng bệnh, mô hình bệnh tật của Việt Nam đang thay đổi nhanh chóng. Bệnh không lây nhiễm hiện chiếm khoảng 80% tổng số ca tử vong, trong đó nhiều trường hợp tử vong sớm có thể phòng ngừa.
Khoảng trống trong phát hiện sớm và quản lý bệnh mạn tính vẫn còn lớn. WHO ước tính khoảng 75% người mắc tăng huyết áp hoặc đái tháo đường tại Việt Nam chưa được điều trị.
Quỹ Phòng bệnh tiếp tục coi phòng, chống tác hại của thuốc lá là nhiệm vụ quan trọng, lâu dài, phù hợp với mục tiêu của Chiến lược quốc gia đến năm 2030 là giảm tỷ lệ hút thuốc ở nam giới xuống dưới 36%... Ảnh: Trần Minh
Cùng với đó, các yếu tố nguy cơ chuyển hóa đang gia tăng ngay từ tuổi học đường. Theo Tổng điều tra Dinh dưỡng 2019-2020 của Viện Dinh dưỡng Quốc gia, tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ 5-19 tuổi tăng hơn gấp đôi trong một thập kỷ, từ 8,5% năm 2010 lên 19% năm 2020; riêng khu vực thành thị lên tới 26,8%.
Già hóa dân số cũng diễn ra nhanh chóng. Việt Nam được dự báo trở thành quốc gia có dân số già vào khoảng năm 2036. Tuổi thọ trung bình năm 2024 đạt khoảng 74,7 tuổi, nhưng trung bình mỗi người vẫn có khoảng 10 năm sống với bệnh tật. Xu hướng này đặt ra yêu cầu ngày càng lớn đối với công tác dự phòng, quản lý bệnh mạn tính và chăm sóc dinh dưỡng cho người cao tuổi.
Trong khi đó, yêu cầu dành ít nhất 30% ngân sách y tế cho công tác y tế dự phòng đã được đặt ra từ Nghị quyết số 18 của Quốc hội năm 2008 và tiếp tục được khẳng định tại Nghị quyết số 20-NQ/TW năm 2017. Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều địa phương vẫn chưa đạt được tỷ lệ này, nguồn lực dành cho phòng bệnh chưa tương xứng với vai trò và yêu cầu thực tiễn.
Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu chuyển mạnh từ tư duy khám, chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh. Luật Phòng bệnh cũng xác định nguyên tắc phòng bệnh chủ động là chính, người dân là chủ thể trung tâm.
"Chính vì vậy, việc thành lập một cơ chế tài chính chuyên biệt, linh hoạt cho phòng bệnh là một bước đi hết sức kịp thời và đúng đắn", TS.BS Trần Khánh Thu nhấn mạnh.
Đầu tư cho phòng bệnh là đầu tư cho tương lai
Theo Giám đốc Quỹ Phòng bệnh, nhiều nghiên cứu cho thấy đầu tư cho phòng bệnh mang lại hiệu quả kinh tế cao.
Tổng quan hệ thống 52 nghiên cứu về các can thiệp y tế công cộng cho thấy, trung bình mỗi 1 USD chi cho phòng bệnh mang lại khoảng 14 USD lợi ích.
Đối với tiêm chủng, mỗi 1 USD đầu tư tạo ra khoảng 16 USD chi phí bệnh tật tránh được và lên tới 44 USD nếu tính cả lợi ích xã hội tại các nước thu nhập thấp và trung bình.
Đầu tư dinh dưỡng nhằm giảm suy dinh dưỡng thấp còi cũng được Ngân hàng Thế giới ước tính mang lại khoảng 11 USD lợi ích cho mỗi 1 USD đầu tư.
"Những con số này cho thấy phòng bệnh là khoản đầu tư sinh lợi, giúp giảm chi phí điều trị trong dài hạn, đồng thời củng cố cơ sở kinh tế cho việc dành nguồn tài chính ổn định, chuyên biệt cho phòng bệnh"- TS.BS Trần Khánh Thu nói.
Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy vai trò của các cơ chế tài chính chuyên biệt đối với công tác nâng cao sức khỏe. Bang Victoria của Australia thành lập VicHealth năm 1987, được xem là quỹ nâng cao sức khỏe đầu tiên trên thế giới. Tây Australia thành lập Healthway năm 1990 và đến nay đã tài trợ cho hơn 5.700 tổ chức với tổng giá trị hơn 542 triệu AUD. Thái Lan thành lập ThaiHealth với nguồn thu từ khoản phụ thu tương đương 2% thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá và rượu, bia.
"Điểm mới của Việt Nam là đã luật hóa một quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách dành cho phòng bệnh và xác lập mô hình đơn vị sự nghiệp công lập để vận hành", TS.BS Trần Khánh Thu cho biết.
Tiếp tục coi phòng, chống tác hại thuốc lá là nhiệm vụ quan trọng, lâu dài song song tập trung phòng bệnh không lây nhiễm
Theo tôn chỉ xuyên suốt, Quỹ Phòng bệnh hướng tới tạo nguồn tài chính bền vững cho công tác phòng bệnh. Quỹ không phải là nguồn ngân sách thứ hai mà hoạt động theo nguyên tắc không trùng lặp với ngân sách nhà nước, Quỹ Bảo hiểm y tế và Quỹ Phòng thủ dân sự.
Theo đó, giá trị của Quỹ nằm ở khả năng nhận diện những khoảng trống nguồn lực, xác định các ưu tiên và hỗ trợ những can thiệp phòng bệnh khó được triển khai kịp thời nếu thiếu một cơ chế tài chính chuyên biệt.
Trong giai đoạn tới, Quỹ tiếp tục coi phòng, chống tác hại của thuốc lá là nhiệm vụ quan trọng, lâu dài, phù hợp với mục tiêu của Chiến lược quốc gia đến năm 2030 là giảm tỷ lệ hút thuốc ở nam giới xuống dưới 36%.
Bên cạnh đó, Quỹ sẽ ưu tiên các lĩnh vực dựa trên bốn nhóm tiêu chí gồm: giảm gánh nặng bệnh tật; thu hẹp quy mô và mức độ dễ tổn thương của nhóm đối tượng; có bằng chứng về hiệu quả, chi phí - hiệu quả; và khả năng triển khai, nhân rộng.
Trong bối cảnh bệnh không lây nhiễm chiếm khoảng 80% số ca tử vong, kiểm soát yếu tố nguy cơ, phát hiện sớm và quản lý bệnh tại cộng đồng sẽ là một trong những trọng tâm. Thừa cân, béo phì học đường và dinh dưỡng cho người cao tuổi cũng được xác định là những ưu tiên mới nổi.
Trong bối cảnh bệnh không lây nhiễm chiếm khoảng 80% số ca tử vong, kiểm soát yếu tố nguy cơ, phát hiện sớm và quản lý bệnh tại cộng đồng sẽ là một trong những trọng tâm của Quỹ Phòng bệnh. Ảnh: PV
Đầu tư dựa trên bằng chứng, đo bằng kết quả sức khỏe
TS.BS Trần Khánh Thu cho biết các quyết định của Quỹ sẽ từng bước được dựa trên dữ liệu, bằng chứng và kết quả đánh giá. Song song với đó, Quỹ thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, hướng tới sử dụng dữ liệu phục vụ quyết định, tăng cường huy động và kết nối nguồn lực, xây dựng mô hình quản trị công khai, minh bạch và hiệu quả.
Ngay sau khi thành lập, Quỹ sẽ tập trung hoàn thiện thể chế, tổ chức bộ máy và nguồn nhân lực liên ngành về tài chính - kế toán, y tế công cộng, quản lý chương trình, giám sát - đánh giá, truyền thông, công nghệ và dữ liệu; đồng thời bảo đảm các chương trình chuyển tiếp của Quỹ PCTHTL được thực hiện liên tục.
Quỹ cũng xây dựng bộ tiêu chí phân bổ nguồn lực được lượng hóa thành thang điểm có trọng số, có ngưỡng tham chiếu về chi phí - hiệu quả và cơ chế phản biện độc lập, công khai kết quả chấm điểm.
Một hệ thống dữ liệu và khung giám sát - đánh giá theo mô hình chuỗi kết quả từ đầu vào, hoạt động, đầu ra, kết quả đến tác động cũng sẽ được từng bước hình thành. Hệ thống này hướng tới liên thông với các hệ thống dữ liệu y tế quốc gia như điều tra GATS, STEPS và Tổng điều tra Dinh dưỡng.
Theo định hướng mới, phương thức hỗ trợ sẽ từng bước chuyển sang dựa trên kết quả, trong đó một phần kinh phí có thể được gắn với mức độ đạt các chỉ số cam kết.
Việc công khai hoạt động của Quỹ cũng được xác định cần tiến thêm một bước: không chỉ công bố số thu, số chi và số dư hằng năm mà từng bước công bố nguồn lực đã tạo ra những kết quả cụ thể nào cho công tác phòng bệnh.
Quỹ đồng thời hướng tới tăng cường hợp tác trong nước và quốc tế với WHO, các tổ chức phát triển và các quỹ như ThaiHealth, VicHealth, Healthway nhằm học hỏi kinh nghiệm về quản trị và tài trợ dựa trên kết quả.
TS.BS Trần Khánh Thu khẳng định Quỹ Phòng bệnh đang chuyển từ một quỹ chuyên biệt thành một thiết chế tài chính phục vụ công tác phòng bệnh: từ hỗ trợ các hoạt động sang đầu tư cho kết quả sức khỏe; từ quản lý kinh phí sang kết nối nguồn lực, bằng chứng, công nghệ và sáng kiến.
Quỹ xác định bốn nguyên tắc xuyên suốt gồm khoa học trong lựa chọn ưu tiên; minh bạch trong quản lý nguồn lực; đổi mới trong phương thức hoạt động; và trách nhiệm với kết quả sức khỏe của người dân.
"Thành công của Quỹ trong những năm tới không nên chỉ được đo bằng quy mô nguồn lực hay số dự án được hỗ trợ, mà bằng số yếu tố nguy cơ được giảm, số người được bảo vệ và phát hiện sớm, số mô hình hiệu quả được nhân rộng và số năm sống khỏe mạnh tăng thêm cho người dân Việt Nam", TS.BS Trần Khánh Thu nhấn mạnh.
Đứng trước chặng đường mới, Quỹ Phòng bệnh mong muốn tiếp tục nhận được sự quan tâm, chỉ đạo của lãnh đạo Bộ Y tế; sự phối hợp của các Vụ, Cục, đơn vị thuộc Bộ, các bộ, ngành, địa phương, tổ chức quốc tế và các đối tác.
"Quỹ Phòng bệnh sẽ nhanh chóng chuyển hóa các nhiệm vụ thành chương trình hành động thực tế, quản lý và sử dụng nguồn lực công khai, hiệu quả, đúng tôn chỉ, mục đích, qua đó góp phần hiện thực hóa mục tiêu lấy phòng bệnh làm trọng tâm và bảo vệ sức khỏe nhân dân từ sớm, từ xa", TS.BS Trần Khánh Thu khẳng định.
