Không còn chỉ là câu chuyện về tầm bắn, hiệu quả của các hệ thống ngày nay được quyết định bởi khả năng xây dựng một mạng lưới đánh chặn nhiều lớp, đủ sức đối phó với các đòn tấn công kết hợp từ tên lửa đạn đạo, tên lửa hành trình, máy bay và máy bay không người lái (UAV).
Kế hoạch phòng thủ toàn cầu đang chuyển dịch sang các kiến trúc phòng thủ tên lửa nhiều lớp. (Nguồn: AR)
Những hệ thống như Patriot PAC-3 MSE, THAAD, SAMP/T NG, S-400 Triumf, HQ-9 hay Arrow 3 là những ví dụ tiêu biểu cho xu hướng này, khi chúng được thiết kế để hoạt động trong một kiến trúc phòng thủ phân tầng thay vì hoạt động đơn lẻ. Điểm mấu chốt của các hệ thống hiện đại không chỉ nằm ở khả năng đánh chặn mục tiêu ở khoảng cách xa, mà còn ở việc phối hợp giữa các lớp phòng thủ tầng thấp và tầng cao, cùng với năng lực cảm biến, chỉ huy và duy trì hỏa lực trong các cuộc tấn công cường độ lớn.
Bài học rút ra từ các cuộc xung đột gần đây, đặc biệt là các cuộc đối đầu tên lửa ở Trung Đông, cho thấy một thực tế rõ ràng: không có hệ thống đơn lẻ nào đủ khả năng bảo vệ toàn diện. Thay vào đó, các quốc gia phải xây dựng mạng lưới phòng thủ nhiều tầng, trong đó mỗi lớp đảm nhiệm việc đánh chặn ở một giai đoạn khác nhau của quỹ đạo tên lửa. Điều này đòi hỏi không chỉ công nghệ đánh chặn tiên tiến mà còn cả hệ thống radar có khả năng duy trì theo dõi mục tiêu liên tục, thời gian phản ứng nhanh và khả năng xử lý đồng thời nhiều mối đe dọa.
Mỹ hiện được xem là quốc gia triển khai mô hình phòng thủ nhiều lớp hoàn chỉnh nhất, với sự kết hợp giữa Patriot PAC-3 MSE và THAAD. Trong đó, PAC-3 MSE đảm nhiệm vai trò tầng thấp, sử dụng cơ chế đánh chặn trực tiếp để phá hủy tên lửa đạn đạo chiến thuật, tên lửa hành trình và máy bay. Trong khi đó, THAAD đóng vai trò lớp phòng thủ phía trên, có khả năng đánh chặn cả trong và ngoài khí quyển, với tầm đánh chặn khoảng 200 km và độ cao gần 150 km. Sự kết hợp này tạo ra một "lưới phòng thủ hai tầng" hiệu quả, cho phép đối phó linh hoạt với nhiều loại mối đe dọa khác nhau.
Tại châu Âu, Pháp và Italia đang vận hành hệ thống SAMP/T NG như một giải pháp phòng không tầm xa chủ lực. Phiên bản nâng cấp này được trang bị radar AESA hiện đại, khả năng phát hiện mục tiêu ở khoảng cách trên 350 km và đánh chặn mục tiêu khí động học ở cự ly hơn 150 km. Ngoài ra, hệ thống còn có khả năng đối phó với tên lửa đạn đạo tầm trung, tuy nhiên vẫn chủ yếu thuộc lớp phòng thủ tầng thấp chiến lược, chưa đạt đến khả năng đánh chặn ngoài khí quyển như các hệ thống cấp cao hơn.
Nga tiếp tục dựa vào S-400 Triumf cùng với S-300VM Antey-2500 để xây dựng mạng lưới phòng không tầm xa. Dù S-400 nổi tiếng với tầm bắn lớn đối với mục tiêu khí động học, khả năng chống tên lửa đạn đạo của hệ thống này được đánh giá là ở mức hạn chế hơn so với các hệ thống chuyên dụng. Đáng chú ý, S-400 không sử dụng cơ chế đánh chặn trực tiếp như PAC-3 MSE, cho thấy sự khác biệt trong triết lý thiết kế giữa Nga và phương Tây.
Trong khi đó, Trung Quốc triển khai HQ-9 như một thành phần cốt lõi trong hệ thống phòng không tích hợp của mình. Với tầm đánh chặn khoảng 200 km đối với mục tiêu khí động học, HQ-9 đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ không phận trước các mối đe dọa đa dạng. Dù vậy, do hạn chế về thông tin công khai, khả năng phòng thủ tên lửa đạn đạo của hệ thống này thường được đánh giá là chưa đạt đến mức của các hệ thống chuyên dụng tầng cao.
Israel nổi lên như một trong những quốc gia hiếm hoi xây dựng thành công hệ thống phòng thủ tên lửa đạn đạo chuyên biệt với Arrow 2 và Arrow 3. Arrow 2 đảm nhiệm đánh chặn trong khí quyển, trong khi Arrow 3 có khả năng loại bỏ mục tiêu ngoài khí quyển ở độ cao trên 100 km. Hệ thống này đã chứng minh hiệu quả trong thực tế chiến đấu và đang thu hút sự quan tâm lớn từ nhiều quốc gia, đặc biệt là châu Âu.
Một yếu tố ngày càng trở nên quan trọng trong cuộc đua này là khả năng duy trì hỏa lực. Các hệ thống phòng thủ tên lửa phụ thuộc vào tên lửa đánh chặn đắt tiền, đồng thời các cuộc tấn công quy mô lớn có thể nhanh chóng làm cạn kiệt kho dự trữ nếu không có năng lực sản xuất đủ mạnh. Điều này lý giải vì sao việc mở rộng sản xuất PAC-3 MSE, THAAD hay các hệ thống như Arrow lại mang ý nghĩa chiến lược, không kém gì các thông số kỹ thuật.
