Cách đây chưa đầy một năm, người ta có nhiều cơ sở để tin tưởng rằng quan hệ Trung - Mỹ sẽ ấm lên. Đặc biệt là trong chuyến viếng thăm Trung Quốc của Tổng thống Obama. Vậy mà giờ đây, mọi đều có vẻ như đang thay đổi.
Cần phải nhớ rằng ông Obama là vị Tổng thống Mỹ đã viếng thăm Trung Quốc ngay trong năm đầu tiên nhậm chức. Điều đó cho thấy quốc gia này có tầm quan trọng như thế nào trong các chính sách đối ngoại của Tổng thống Mỹ đương quyền. Cũng là dễ hiểu khi mà hiện nay, Trung Quốc đang nắm trong tay một lượng lớn trái phiếu kho bạc Mỹ, nghĩa là nói một cách đơn giản, là chủ nợ lớn của nước Mỹ. Trung Quốc cũng là nhà xuất khẩu hàng đầu hàng hóa vào Mỹ và cũng là thị trường mà tất cả các đại công ty Mỹ đều thèm khát. Trên trường quốc tế, hàng loạt hồ sơ sẽ không thể giải quyết được nếu không có sự tham gia của Trung Quốc, từ vấn đề biến đổi khí hậu, vấn đề Iran... Chính vì vậy nên với chủ trương thay đổi một cách cơ bản chính sách đối ngoại có phần "thô bạo" và đơn phương của người tiền nghiệm, việc ông Obama có một thái độ mềm mỏng và nhượng bộ với Trung Quốc là điều để hiểu. Trong chuyến viếng thăm Trung Quốc của mình, hàng loạt vấn đề nhạy cảm đã được ông Obama "lờ đi" hoặc chỉ "nói nhỏ". Đồng thời, nước Mỹ cũng có không ít động thái ủng hộ sự gia tăng vị thế của Trung Quốc trên trường quốc tế, đặc biệt trong việc tăng cường tiếng nói của quốc gia Á Đông này trong các định chế như Quỹ tiền tệ quốc tế và Ngân hàng thế giới.
 Tổng thống Mỹ Obama gặp Chủ tịch CHDCND Trung Hoa Hồ Cẩm Đào. |
Và cũng phải nói thẳng rằng ông Obama đã phải nhận một cái giá không rẻ cho sự thay đổi thái độ của mình: những lời chỉ trích từ mọi phía. Thậm chí, những thành phần bảo thủ trong chính giới Mỹ còn chỉ trích đương kim tổng thống là quá "quỵ lụy" Trung Quốc. Thế nhưng điều quan trọng là trên thực tế Mỹ đã được gì? Có thể trả lời ngay rằng "không" hoặc có thì cũng là rất ít. Những hồ sơ quốc tế quan trọng không hề có sự biến chuyển nào. Riêng với Iran, chỉ cần biết rằng "nể mặt" Mỹ, Nga đã không bán cho quốc gia Hồi giáo này những dàn tên lửa phòng không S 300 khét tiếng thì mới thấy Mỹ "đắng lòng" thế nào trước Trung Quốc. Mỹ cũng chỉ trích Trung Quốc là một trong những tác nhân làm đổ vỡ Hội nghị Copenhagen về biến đổi khí hậu. Ở châu Á , Trung Quốc không ngừng gia tăng ảnh hưởng về quân sự trong thế sẵn sàng đối đầu trực tiếp với Mỹ thể hiện qua những vụ đụng độ trên biển. Và quan trọng nhất là trong khi kinh tế Trung Quốc đang nhanh chóng vượt qua khủng hoảng thì nền kinh tế Mỹ vẫn còn vô vàn khó khăn. Đặc biệt, thâm thủng thương mại giữa Mỹ và Trung Quốc vẫn ở mức rất cao, ở mức 268 tỷ USD năm 2008 và 208 tỷ USD năm 2009, theo nguồn Cục thống kê Mỹ được BBC dẫn lại.
Vậy phải chăng đã đến lúc nước Mỹ phải tính toán lại chính sách của mình sau những "được mất" trong mối quan hệ với Trung Quốc? Mới đây nhất, hôm 4/1 vừa qua, trong một cuộc gặp gỡ với các thượng nghị sĩ đảng Dân chủ, ông Obama tuyên bố từ nay sẽ cứng rắn hơn với các quốc gia khác trong các vấn đề liên quan đến quan hệ thương mại song phương. Ông hứa sẽ gây sức ép mạnh mẽ với Trung Quốc để buộc quốc gia này tôn trọng các cam kết thương mại song phương Trung - Mỹ và đặc biệt lên án việc người Trung Quốc đã định giá thấp hơn thực tế đồng nhân dân tệ nhằm tạo lợi thế cho xuất khẩu của Trung Quốc. Tất nhiên, những tuyên bố nói trên thuần túy chỉ liên quan đến vấn đề thương mại, nhưng nếu đặt trong một bối cảnh rộng hơn thì thương mại không chỉ là thương mại và đó chỉ là một trong chuỗi động thái mới của Mỹ trong việc xác lập một thái độ cứng rắn hơn với Trung Quốc.
Phát pháo mở đầu chuỗi động thái này chính là việc Công ty Google tố cáo bị tin tặc tấn công ở Trung Quốc và đe dọa rút khỏi thị trường Trung Quốc và tỏ ý từ nay sẽ không chấp nhận kiểm duyệt nội dung tiếng Trung. Google chỉ là một công ty tin học, thế nhưng ngay sau động thái này, Ngoại trưởng Mỹ đã có tuyên bố ủng hộ người khổng lồ trong lĩnh vực tìm kiếm. Khi những tranh cãi về Google còn chưa nguôi thì mới đây, Mỹ tuyên bố sẽ bán cho Đài Loan một gói hàng vũ khí mà trị giá lên tới 6,4 tỷ USD. Và gần đây nhất là những động thái của Mỹ liên quan đến Tây Tạng. Tất nhiên, những hành động của Mỹ đã bị Trung Quốc phản đối gay gắt. Đặc biệt là gói vũ khí bán cho đảo Đài Loan. Trung Quốc cho rằng điều đó là vi phạm thỏa ước về vấn đề Đài Loan giữa Mỹ và Trung Quốc mà theo đó, lượng vũ khí bán cho đảo Đài Loan sẽ giảm dần theo thời gian. Trung Quốc đã đe dọa sẽ làm tê liệt mọi tiếp xúc quân sự với Mỹ và dọa sẽ trừng phạt các công ty Mỹ.
Lương Xuân Hà (Theo BBC và Le Mode)