Nam giới qua tuổi 30 có cần xét nghiệm testosterone?

“Nam giới sau 30 tuổi testosterone bắt đầu giảm. Muốn giữ phong độ, tăng cơ và duy trì ham muốn thì nên xét nghiệm hormone định kỳ” – thông điệp này xuất hiện ngày càng nhiều trên mạng xã hội, tại phòng tập và trong quảng cáo của một số cơ sở chăm sóc sức khỏe nam giới.

Cách diễn giải này nghe có vẻ hợp lý nhưng dễ biến một thay đổi sinh học bình thường thành bệnh cần điều trị. Thực tế, tuổi 30 không phải cột mốc y khoa buộc mọi nam giới phải xét nghiệm testosterone. Các hướng dẫn chuyên môn không khuyến nghị sàng lọc đại trà ở người khỏe mạnh, không có triệu chứng; tiêu chuẩn chẩn đoán cũng không thay đổi chỉ vì một người vừa bước qua tuổi 30.

Điều cần quan tâm không phải là làm sao đưa testosterone lên một “mức tối ưu” do quảng cáo đặt ra, mà là người đó có triệu chứng phù hợp hay không, kết quả xét nghiệm có thực sự thấp qua nhiều lần đo hay không và nguyên nhân nằm ở đâu?

1. Một lần xét nghiệm testosterone thấp có đủ để chẩn đoán không?

Một kết quả thấp đơn lẻ chỉ cho biết nồng độ testosterone tại thời điểm lấy máu. Nó chưa đủ để kết luận một người bị suy sinh dục nam và càng không phải căn cứ để tự mua testosterone dạng tiêm, gel hoặc viên uống.

Theo hướng dẫn của Hội Nội tiết Mỹ, chẩn đoán suy sinh dục chỉ được đặt ra khi đồng thời có hai yếu tố:

• Người bệnh có triệu chứng hoặc dấu hiệu phù hợp với tình trạng thiếu testosterone.
• Nồng độ testosterone thấp rõ ràng và lặp lại một cách nhất quán qua các lần xét nghiệm.

Thông thường, bác sĩ cần ít nhất hai kết quả testosterone toàn phần được lấy vào buổi sáng, lúc đói và vào những ngày khác nhau. Một số trường hợp còn phải kiểm tra testosterone tự do, globulin gắn hormone sinh dục – SHBG, LH, FSH, prolactin hoặc những chỉ số khác để xác định vấn đề nằm ở tinh hoàn, tuyến yên, vùng dưới đồi hay chỉ là thay đổi tạm thời.

Sự thận trọng này không phải thủ tục rườm rà. Nồng độ testosterone có thể thay đổi đáng kể giữa các ngày, giữa các phòng xét nghiệm và giữa những phương pháp đo khác nhau. Một tổng kết của Hội Nội tiết Mỹ cho biết khoảng 30% nam giới có kết quả nằm trong vùng thấp ở lần đầu lại có nồng độ bình thường khi được kiểm tra lại.

Vì vậy, câu hỏi đúng sau một kết quả thấp không phải là “dùng testosterone loại nào”, mà là “kết quả này có cần được xác nhận và điều gì có thể đã ảnh hưởng đến nó?”.

2. Thiếu ngủ, béo phì, ốm cấp tính và thuốc đang dùng ảnh hưởng kết quả ra sao?

Testosterone không phải một con số cố định. Nồng độ hormone có thể thay đổi theo giấc ngủ, tình trạng dinh dưỡng, bệnh lý, cân nặng, thời điểm lấy máu và thuốc đang sử dụng.

Thiếu ngủ

Không nên khẳng định rằng chỉ một đêm ngủ ít chắc chắn sẽ làm testosterone tụt mạnh. Kết quả nghiên cứu về thiếu ngủ một phần còn chưa hoàn toàn thống nhất.

Một phân tích tổng hợp gồm 18 nghiên cứu nhận thấy tình trạng mất ngủ hoàn toàn từ 24 giờ trở lên làm giảm testosterone, trong khi thiếu ngủ một phần trong thời gian ngắn không tạo ra mức giảm có ý nghĩa thống kê rõ ràng. Dù vậy, thức trắng đêm, đảo lộn nhịp ngủ, làm việc ca đêm hoặc rối loạn giấc ngủ vẫn có thể khiến việc diễn giải kết quả trở nên phức tạp.

Người đi xét nghiệm nên cho bác sĩ biết nếu vừa thức đêm, thay đổi ca làm việc hoặc đang mất ngủ kéo dài, thay vì vội xem một kết quả thấp là bằng chứng cơ thể đã “xuống phong độ”.

Béo phì

Nam giới thừa cân, béo phì thường có testosterone toàn phần thấp hơn. Một phần nguyên nhân liên quan đến sự thay đổi SHBG và hoạt động của trục điều khiển hormone từ não xuống tinh hoàn.

Điều này không có nghĩa mọi nam giới béo phì có testosterone thấp đều cần bổ sung hormone. Khi không phát hiện tổn thương thực thể tại tinh hoàn, tuyến yên hoặc vùng dưới đồi, giảm cân và xử lý các vấn đề chuyển hóa thường là bước ưu tiên. Hội Nội tiết Mỹ nhấn mạnh giảm cân thường được xem là biện pháp đầu tay đối với tình trạng testosterone thấp liên quan đến thừa cân, béo phì mà không có nguyên nhân bệnh lý khác.

Đang mắc bệnh cấp tính

Sốt, nhiễm trùng nặng, chấn thương, phẫu thuật hoặc một đợt bệnh cấp tính có thể tạm thời làm giảm hoạt động của trục sinh dục. Xét nghiệm trong thời điểm cơ thể đang chống chọi với bệnh có thể không phản ánh trạng thái hormone thông thường.

Nếu không có lý do cấp thiết, việc đánh giá testosterone nên được thực hiện sau khi người bệnh đã hồi phục và sinh hoạt trở lại ổn định. Bệnh nặng, dinh dưỡng kém và tập luyện quá sức đều được ghi nhận là những yếu tố có thể tạm thời làm giảm testosterone.

Một số thuốc và chất đang sử dụng

Thuốc giảm đau nhóm opioid, corticoid dùng kéo dài và steroid đồng hóa có thể ảnh hưởng đến khả năng sản xuất testosterone. Các sản phẩm tăng cơ không rõ thành phần cũng cần được khai báo với bác sĩ, kể cả khi được quảng cáo là “thực phẩm bổ sung tự nhiên”.

Người xét nghiệm nên cung cấp đầy đủ danh sách thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thực phẩm bổ sung, thuốc tiêm tại phòng gym và tiền sử sử dụng steroid đồng hóa. Không nên tự ngừng thuốc điều trị chỉ để làm lại xét nghiệm.

3. Vì sao testosterone nên được xét nghiệm vào buổi sáng?

Testosterone có nhịp thay đổi trong ngày, thường cao hơn vào buổi sáng và giảm dần về chiều, tối. Mức dao động này thể hiện rõ hơn ở nam giới trẻ, nhưng xét nghiệm buổi sáng vẫn được khuyến nghị ở các nhóm tuổi để giảm nguy cơ diễn giải sai.

Khoảng thời gian thường được đề cập là từ 7 giờ đến 10 giờ sáng. Đây cũng là thời điểm được sử dụng để xây dựng phần lớn khoảng tham chiếu của phòng xét nghiệm. Nếu lấy máu vào buổi chiều, một người khỏe mạnh có thể nhận kết quả thấp hơn và bị gắn nhãn “thiếu testosterone” không chính xác.

Hội Nội tiết Mỹ hiện khuyến nghị chẩn đoán dựa trên ít nhất hai xét nghiệm testosterone vào sáng sớm, lúc đói. Việc xét nghiệm lại nên được thực hiện trong điều kiện tương đối giống nhau và bằng phương pháp đo có độ chính xác phù hợp.

Với người làm ca đêm hoặc có nhịp ngủ đặc biệt, thời điểm lấy mẫu cần được trao đổi với bác sĩ thay vì tự áp dụng máy móc mốc giờ của người ngủ ban đêm.

4. Nam giới đang mong con cần nói gì với bác sĩ trước khi dùng testosterone?

Cần nói rõ ngay từ đầu rằng mình:

• Đang cố gắng có con.
• Có kế hoạch sinh con trong thời gian tới.
• Từng có kết quả tinh dịch đồ bất thường.
• Đã điều trị vô sinh, hiếm muộn.
• Đang sử dụng steroid tăng cơ hoặc testosterone từ nguồn khác.

Nhiều người cho rằng testosterone là hormone nam nên bổ sung testosterone sẽ giúp tăng khả năng sinh sản. Thực tế có thể diễn ra theo hướng ngược lại.

Testosterone đưa từ bên ngoài vào cơ thể tạo tín hiệu phản hồi khiến vùng dưới đồi và tuyến yên giảm tiết LH, FSH. Khi thiếu những tín hiệu này, nồng độ testosterone bên trong tinh hoàn giảm và quá trình sinh tinh có thể bị ức chế. Số lượng tinh trùng có thể giảm mạnh, thậm chí không còn tinh trùng trong tinh dịch ở một số trường hợp.

Do đó, các hướng dẫn chuyên môn khuyến cáo không bắt đầu testosterone ngoại sinh ở nam giới đang có kế hoạch sinh con trong tương lai gần. Việc có thể phục hồi tinh trùng hay mất bao lâu để phục hồi phụ thuộc vào loại thuốc, liều lượng, thời gian sử dụng và cơ địa từng người.

Nam giới vừa có triệu chứng thiếu testosterone vừa mong con cần được đánh giá bởi bác sĩ nam khoa, tiết niệu hoặc nội tiết có kinh nghiệm về sinh sản. Không nên tự mua các thuốc được quảng cáo là “kích testosterone nội sinh” hoặc tự dùng hCG, clomiphene và thuốc ức chế aromatase theo hướng dẫn trên mạng.

5. “Mức testosterone tối ưu” do phòng gym hoặc influencer quảng cáo có phải mục tiêu điều trị không?

Một con số có thể nằm ở phần thấp của khoảng tham chiếu nhưng vẫn phù hợp với người không có triệu chứng. Ngược lại, một người có triệu chứng rõ ràng vẫn cần được đánh giá toàn diện thay vì chỉ nhìn vào một con số duy nhất.

Khoảng bình thường còn phụ thuộc phương pháp xét nghiệm và quần thể tham chiếu. Hội Nội tiết Mỹ cảnh báo rằng cùng một mẫu máu có thể được trả kết quả “thấp” ở nơi này nhưng “bình thường” ở nơi khác nếu phương pháp đo không được chuẩn hóa.

Khi một người đã được chẩn đoán suy sinh dục đúng tiêu chuẩn và có chỉ định điều trị, mục tiêu thường là cải thiện triệu chứng, duy trì đặc tính sinh dục và đưa nồng độ testosterone về khoảng trung bình bình thường. Điều trị không nhằm đẩy chỉ số lên sát trần, vượt ngưỡng hoặc đạt một con số do phòng gym tự đặt ra.

“Càng cao càng khỏe”, “nồng độ của nam giới 20 tuổi” hay “mức tối ưu để tăng cơ” là những khẩu hiệu tiếp thị, không phải mục tiêu điều trị được cá nhân hóa. Testosterone là thuốc kê đơn, không phải chất bổ sung phong độ.

6. Khi nào giảm ham muốn, mất cương buổi sáng và giảm sức cơ cần được đánh giá?

Một ngày mệt mỏi, vài tuần căng thẳng hoặc một lần quan hệ không như mong muốn chưa đủ để kết luận thiếu testosterone.

Các triệu chứng nên được đánh giá khi chúng kéo dài, tái diễn, ảnh hưởng rõ đến đời sống hoặc xuất hiện đồng thời, chẳng hạn:

• Ham muốn tình dục giảm rõ rệt so với trước.
• Số lần cương tự phát hoặc cương vào buổi sáng giảm kéo dài.
• Khó đạt hoặc duy trì sự cương.
• Giảm khối lượng, sức mạnh cơ dù chế độ tập luyện không thay đổi.
• Mệt mỏi kéo dài, giảm năng lượng.
• Khó có con hoặc tinh dịch đồ bất thường.
• Tinh hoàn nhỏ đi, vú to hoặc đau.
• Bốc hỏa, giảm lông cơ thể hay loãng xương không rõ nguyên nhân.

Giảm ham muốn, rối loạn cương và mất cương tự phát là những biểu hiện tương đối gợi ý, nhưng vẫn không đặc hiệu hoàn toàn. Trầm cảm, căng thẳng, mâu thuẫn quan hệ, bệnh tim mạch, đái tháo đường, tác dụng phụ của thuốc, uống rượu, béo phì và rối loạn giấc ngủ đều có thể gây triệu chứng tương tự.

Việc thăm khám không chỉ nhằm tìm một con số testosterone thấp. Bác sĩ cần xem xét sức khỏe tình dục, khả năng sinh sản, bệnh chuyển hóa, thuốc đang dùng, giấc ngủ và các dấu hiệu của bệnh tinh hoàn hoặc tuyến yên.

Điều quan trọng cần nhớ là: Tuổi 30 không phải chỉ định xét nghiệm hormone; một kết quả thấp không phải chẩn đoán; và testosterone không phải công cụ nâng cấp phong độ cho mọi nam giới.

Dấu hiệu thiếu testosterone ở nam giới trẻ ít ai nhận ra

SKĐS - Không chỉ người trung niên, ngày càng nhiều nam giới dưới 40 tuổi đối mặt với suy giảm testosterone. Điều đáng lo là dấu hiệu thường bị nhầm lẫn với stress.