Với tuyên bố rút khỏi OPEC, Qatar sẽ chính thức ra khỏi Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC) vào tháng 1/2019. Việc Qatar đưa ra thông báo này ngay trước cuộc họp của OPEC ngày 6/12 tại Vienna (Áo) để bàn về chuyện cắt giảm sản lượng dầu trong năm tới, cho thấy Qatar đã có những tính toán kỹ lưỡng. Quyết định của Qatar đã gây bất ngờ bởi dù không phải là nhóm 5 nước khởi xướng OPEC nhưng Qatar đã tham gia OPEC ngay từ những ngay đầu thành lập và có ảnh hưởng quan trọng đối với khối.
Lý giải về việc rút khỏi OPEC, Qatar cho biết họ muốn tập trung vào sản xuất khí đốt – lĩnh vực mà nước này đang là nhà xuất khẩu lớn nhất thế giới với 77 triệu tấn/năm. Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng nguyên nhân thật sự khiến Qatar “dứt áo ra đi” không đơn giản như vậy.
Đại diện Qatar (bên phải) tuyên bố quốc gia này sẽ rút khỏi OPEC.
Thứ nhất, Qatar là một trong những quốc gia có sản lượng dầu mỏ thấp nhất OPEC. Xét về lợi ích kinh tế, OPEC không mang lại điều gì nhiều cho Qatar. Thứ hai, Qatar từng nhiều lần thừa nhận sự “thất vọng” khi đứng trong một tổ chức mà tiếng nói của họ ngày càng ít giá trị. Trong một phát biểu gần đây, tân Bộ trưởng Năng lượng Qatar Saad Al Kabii nhận định “Thị trường dầu mỏ đang được kiểm soát bởi một tổ chức mà tổ chức đó lại bị một quốc gia chi phối”. Dù không chỉ đích danh song cụm từ “một quốc gia” ông Al Kabii nhắc đến dường như ám chỉ A-rập Xê-út–quốc gia sản xuất dầu mỏ lớn nhất trong OPEC và hiện cũng là thành viên chi phối trong tổ chức này. Quan điểm của Bộ trưởng Năng lượng Qatar cũng được phí Iran chia sẻ và ủng hộ. Đại diện của Iran tại OPEC cho rằng quyết định của Qatar phản ánh sự giận dữ đang gia tăng của các nhà sản xuất dầu mỏ trước cái mà ông mô tả là cách tiếp cận đơn phương của Ủy ban Giám sát chung cấp bộ trưởng của OPEC vốn do A-rập Xê-út và Nga dẫn dắt trong việc ra quyết định cắt giảm sản lượng dầu toàn cầu.
Theo một số nhà quan sát độc lập, mấy thập niên trước đây, OPEC luôn gắn kết với việc phân chia lợi ích công bằng. Nhưng nay, dường như có một sự “bất mãn” xuất hiện khi nhiều người tin rằng, lợi ích tốt nhất của A-rập Xê-út chưa chắc là lợi ích tốt nhất của số còn lại.
Một nguyên nhân nữa phải kể đến, đó là mối quan hệ “cơm chẳng lành, canh chẳng ngọt” giữa Qatar và A-rập Xê-út trong cuộc khủng hoảng vùng Vịnh năm 2017. Sau những tranh cãi chính trị kéo dài, hiện quan hệ giữa A-rập Xê-út và Qatar vẫn tiếp tục căng thẳng với việc A-rập Xê-út cùng 3 nước vùng Vịnh khác là Ba-ranh, Các Tiểu vương quốc A-rập thống nhất (UAE) và Ai Cập tuyên bố cắt đứt quan hệ ngoại giao và đóng cửa các tuyến vận tải với Qatar tháng 6/2017. Trong bối cảnh những căng thẳng ngoại giao này chưa được tháo gỡ, việc Qatar rút khỏi OPEC được cho sẽ càng khiến cho cục diện trở nên trầm trọng hơn.
Ngoài nguyên nhân chính trị, quyết định rút khỏi OPEC được cho là nằm trong chiến lược tự do phát triển kinh tế của Qatar. Một khi không còn là thành viên của OPEC, Qatar sẽ không bị ràng buộc về chính sách xuất khẩu dầu mỏ của khối này. Hơn nữa, Qatar đang dồn lực để phát triển khí đốt tự nhiên với mục tiêu tìm kiếm địa vị thống trị toàn cầu trong lĩnh vực này. Qatar đang nắm giữ mỏ khí đốt lớn nhất thế giới và đang có kế hoạch mở rộng công suất khai thác khí đốt lên 100 triệu tấn (hiện ở mức 77 triệu tấn) và sẽ thực hiện mục tiêu này trong đầu thập kỷ tới. Đây được xem là hướng đi chiến lược của Qatar nhằm khôi phục nền kinh tế trước sức ép cấm vận và phong tỏa của các nước Vùng Vịnh.
Việc Qatar rút khỏi OPEC được nhận định sẽ không có tác động lớn đến thị trường dầu mỏ quốc tế trong năm tới bởi sản lượng dầu mỏ của Qatar chỉ chiếm khoảng 2% sản lượng dầu thô của OPEC. Tuy vậy sự ra đi của thành viên lâu năm này lại là “chuyện lớn” đối với hình ảnh và sự đoàn kết của OPEC.
Đây không phải lần đầu tiên OPEC chứng kiến các thành viên nói lời chia tay. Indonesia là một ví dụ. Indonesia gia nhập OPEC năm 1962 và từng tạm ngừng tư cách thành viên hai lần, gần đây nhất là tháng 11/2016. Các thành viên khác như Gabon và Ecuado cũng tạm ngừng tham gia OPEC trong những năm 1990 và quay lại sau đó vài năm. Tuy nhiên, trường hợp của Qatar gây chú ý hơn cả. Ngoài 5 nước sáng lập gồm Iran, Iraq, Venezuela, Kuwait và A-rập Xê-út, Qatar là thành viên lâu năm nhất trong số các thành viên OPEC.
Ngoài ra, sự ra đi của Qatar kèm theo những bất mãn về sự chi phối của một vài quốc gia trong OPEC cho thấy nội bộ tổ chức này đang bị chia rẽ và “rạn nứt” nghiêm trọng. Trong bối cảnh OPEC đang cố gắng thu hút thêm các thành viên mới, quyết định của Qatar sẽ đặt ra những hoài nghi về danh tiếng và hình ảnh của tổ chức này. Còn trong nội bộ OPEC, việc rút lui của Qatar có thể sẽ mở đường cho các thành viên nhỏ khác làm điều tương tự. Và như vậy, sự tan rã của OPEC là viễn cảnh có thể xảy ra. Theo một số chuyên gia, kể cả khi OPEC không tan rã theo đúng nghĩa đen, vai trò của tổ chức này có thể dần biến thành “không còn ý nghĩa” nếu vết “rạn nứt” ngày càng bị nới rộng.
