TS Nguyễn Quy Hoạch, Hội đồng khoa học Tạp chí Năng lượng Việt Nam cho biết, trong suốt nhiều thập kỷ, hệ thống điện được xây dựng trên một nguyên lý gần như bất biến: Điện năng phải được sản xuất và tiêu thụ là đồng thời. Mọi cấu trúc kỹ thuật (từ nhà máy điện, lưới truyền tải, cho đến cơ chế vận hành) đều xoay quanh việc duy trì cân bằng cung - cầu theo thời gian thực.
Mô hình này hoạt động hiệu quả khi nguồn điện chủ yếu đến từ các nhà máy có thể điều chỉnh công suất như nhiệt điện than, tua bin khí, hoặc thủy điện. Khi phụ tải tăng, hệ thống tăng phát điện; khi phụ tải giảm, công suất phát được điều chỉnh xuống. Toàn bộ hệ thống vận hành như một cỗ máy phản ứng theo nhu cầu.
Sắp có pin lưu trữ điện sản xuất tại Việt Nam.
Tuy nhiên, sự phát triển nhanh của điện gió và điện mặt trời đang phá vỡ nguyên lý này. Điện mặt trời đạt đỉnh vào giữa trưa, trong khi nhu cầu tiêu thụ thường tăng cao vào buổi tối. Điện gió biến động theo mùa, theo điều kiện thời tiết, có thể thay đổi nhanh trong thời gian ngắn và có thể biến mất trong vài ngày. Khi tỷ trọng các nguồn năng lượng này tăng cao, hệ thống điện bắt đầu đối mặt với một thực tế mới: Cung và cầu không còn đồng pha.
Tại Việt Nam, hiện tượng này đã xuất hiện rõ tại các khu vực có tỷ trọng điện mặt trời lớn - nơi sản lượng điện tăng mạnh vào ban ngày trong khi phụ tải chưa đạt mức cao. Ngược lại, vào buổi tối (khi nhu cầu tăng) thì nguồn điện mặt trời lại không thể cung cấp điện năng do không còn nắng.
Sự lệch pha này không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà là dấu hiệu cho thấy hệ thống điện đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi bản chất. Từ một hệ thống vận hành theo "tức thời", điện năng đang dần trở thành một dòng chảy cần phải điều tiết theo thời gian.
Mới đây, một nhà máy sản xuất pin lưu trữ năng lượng được khởi công tại Hưng Yên.
Theo TS Nguyễn Quy Hoạch, pin lưu trữ không tạo ra điện năng mới, nhưng tạo ra giá trị thông qua việc tối ưu vận hành hệ thống. Giá trị này thể hiện ở khả năng dịch chuyển điện năng - từ thời điểm dư thừa, sang thời điểm thiếu hụt, giảm phụ tải đỉnh, hạn chế nhu cầu đầu tư nguồn điện chi phí cao và nâng cao độ ổn định vận hành. Khi tỷ trọng năng lượng tái tạo tăng cao, giá trị này càng trở nên rõ rệt.
Tại Việt Nam, dù nhu cầu lưu trữ năng lượng đang cấp thiết để giải bài toán biến thiên và quá tải lưới điện, song phần lớn thị trường vẫn phụ thuộc vào thiết bị nhập khẩu.
Vì vậy, các định hướng tại Chỉ thị số 10/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ và Quy hoạch điện VIII đã đặt ra lộ trình cấp thiết về việc phát triển nguồn năng lượng phân tán và lắp đặt hệ thống BESS để giảm áp lực phụ tải giờ cao điểm. Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, Việt Nam dự kiến cần khoảng 10-16 GW hệ thống lưu trữ năng lượng BESS trong giai đoạn tới.
Để pin lưu trữ phát triển đúng vai trò, thị trường điện cần phản ánh giá trị theo thời gian và theo dịch vụ. Giá điện theo thời gian sử dụng giúp tạo động lực dịch chuyển phụ tải, trong khi thị trường dịch vụ phụ trợ cho phép các nguồn lực (như pin lưu trữ) tham gia cung cấp dịch vụ ổn định hệ thống và được trả tiền tương xứng.
Bên cạnh đó, cơ chế cho phép các nguồn phân tán tham gia thị trường sẽ giúp khai thác hiệu quả các hệ thống lưu trữ điện năng quy mô nhỏ, góp phần nâng cao hiệu quả vận hành tổng thể.
Một thị trường điện phù hợp với hệ thống điện mới cần hội tụ ba yếu tố: Giá điện phản ánh theo thời gian sử dụng do thị trường quyết định, cơ chế trả tiền cho các dịch vụ hệ thống và khả năng tích hợp các nguồn phân tán. Khi các yếu tố này được thiết lập đồng bộ, pin lưu trữ sẽ phát triển dựa trên tín hiệu thị trường, thay vì phụ thuộc vào hỗ trợ hành chính.
