Không nằm sâu trong lòng đất như những di tích ngàn năm của thành Thăng Long xưa mà những vũ điệu cổ của đất kẻ chợ lại hun hút, nhạt nhoà theo năm tháng. Chúng cứ mất dần trong ký ức, theo những nghệ nhân trở về cát bụi, bởi sự quên lãng của thời cuộc. Và, giờ đây cuộc kiếm tìm các vũ điệu bí ẩn ấy của các nghệ sĩ Hà Nội, trên từng vùng đất, miền quê, với ước vọng đưa chúng trở về với đời sống, đang còn nhiều điều chờ đợi. Ban đầu, cuộc "khai quật" ngỡ như vào ngõ cụt, nhưng các nghệ sĩ không hề nản chí, những vũ điệu dần dần được xuất hiện với ánh sáng huyền ảo vốn có của nó, chứa đựng niềm lạc quan của đời sống và ẩn chứa chất nhân văn, thanh lịch Tràng An, trên khắp miền quê, phố phường, xóm ngõ.
1. Lận đận cho cuộc "hồi sinh"
 Múa Ba Bò (1) tại Liên Hà Đông. (Ảnh phục hồi những điệu múa HN xưa). |
Đó là chuyện đoàn nghệ sĩ múa, gồm toàn những người già, từ 60 đến gần 80 tuổi, chia nhau đi tìm các nghệ nhân già còn sót lại ở vùng quê để khôi phục lại các điệu múa cổ của Hà Nội xưa, nằm trong dự án "Phục hồi và phát triển múa cổ Thăng Long-Hà Nội", từ năm 2005 đến 2010, của Hội Nghệ sĩ múa Hà Nội. Sau đó, những điệu múa cổ đặc sắc nhất và những sáng tác múa mới về đề tài Hà Nội, được phát triển từ chất liệu múa cổ gốc sẽ được chọn biểu diễn trong dịp Đại lễ 1000 năm Thăng Long - Hà Nội.
Liên tục trong 3-4 năm liền, các nghệ sĩ múa Hà Nội đã không quản ngại khó khăn về đường xá xa xôi, lặn lội khắp các vùng quê thuộc Hà Nội để tìm lại và hồi sinh các điệu múa cổ của ông cha. Nhiều nghệ sĩ đã tự đi xe máy hoặc có người phải đi "xe ôm" để kịp trở về nơi hẹn vì các nghệ nhân sẵn lòng biểu diễn lại để ghi lại.
Nhiều khó khăn bất ngờ trong cuộc tìm kiếm này. Có nghệ nhân tuổi đã rất cao không cho phép họ truyền lại những động tác múa. Ngay trong cuộc biểu diễn múa cổ, lần thứ ba, chào mừng 999 năm Thăng Long-Hà Nội, gần 300 nghệ nhân tham gia đều có tuổi khá cao. Trong đó nghệ nhân Hoàng Hy, biểu diễn điệu múa Bổ bộ đã ở tuổi 79. Mỗi địa phương chỉ còn lác đác một vài nghệ nhân. Nếu ở Phú Nhiêu, Phú Xuyên may mắn còn tới 3 người, đó là các cụ Kim Đức, Lương Đức Nghi và Nguyễn Thị Ga, thì ở làng Triều Khúc còn mỗi nghệ nhân Triệu Đình Hồng, người còn sót lại biết điệu múa Con đĩ đánh Bồng. Điệu múa này đòi hỏi vũ công nam phải đóng giả gái. Khi các nghệ sĩ đến tìm hiểu thì được nghe người ta truyền tụng lại câu vè:
Thân giai làm đĩ đánh Bồng
Làng này còn mỗi đĩ Hồng đó thôi
Câu vè này nói lên sự hiếm hoi nghệ nhân múa, nói chung ở nhiều làng khác của Hà Nội, chứ không chỉ riêng làng Triều Khúc. Thậm chí có lần các nghệ sĩ gặp một nghệ nhân, ở tuổi 92, thì chỉ dừng lại được ở những câu chuyện gợi nhớ ký ức một thời về những màn múa, xem ra câu chuyện phục hồi thật khó. NSND Lê Ngọc Canh, Chủ nhiệm dự án cho biết thêm, chuyện thuyết phục các nhà sư tập múa được xem là khó khăn nhất, bởi các nhà sư quen sống khép kín, vận động các nhà sư tham gia phục hồi lại các điệu múa nghi lễ Phật giáo không dễ. Do sự bay tỏ và vận động khéo léo của các nghệ sĩ múa đã làm lay động tấm lòng từ bi của các nhà sư, nên trong Đại lễ 1000 năm Thăng Long-Hà Nội, 2010, chính Hoà thượng Thích Quang Hy, trụ trì chùa Minh Quang (Đống Đa), sẽ cùng các tăng lữ trình diễn điệu múa Lục cúng, dưới chân tượng đài Lý Thái Tổ, thuộc chương trình tổ hợp múa cổ mang tên Thăng Long mở hội tìm lại dấu xưa...
2. Đâu là vũ điệu gốc?
Sau gần bốn năm miệt mài, đi khắp các làng xã của thủ đô, các nghệ sĩ múa Hà Nội đã khai thác được 28 điệu múa cổ có giá trị, như: Múa hội trống cổ, xã Phú Mỹ, Phú Xuyên; Múa Tứ Linh, làng Lỗ Khê; Múa vậtvà Múa chạy cờ, làng Triều Khúc; Múa Thị Hồ Huỳnh Cân, chùa Đống Lim, Long Biên... Tuy nhiên mọi chuyện lại trở nên rắc rối khi có người e rằng các điệu múa khi đưa lên sân khấu trình diễn đã làm mất đi cái hồn cốt của nó. Bởi lẽ các điệu múa đã bị nhấc khỏi nơi đã sinh ra và nuôi dưỡng chúng, làm nên cái nét văn hoá dị biệt của từng địa phương.
Hơn nữa các nghệ nhân cho hay một số vũ điệu cổ theo thời gian đã bị tam sao thất bản. Tìm được các nghệ nhân cao tuổi đã từng múa nhưng cũng không dễ gì "photo copy" đúng bản múa gốc. Bởi có điệu múa như Múa Tiên chẳng hạn, lần đầu tiên được tái hiện sau hơn 60 năm bị rơi vào quên lãng, bởi các nghệ nhân múa ngày xưa đã "quy tiên". Việc phục hồi điệu múa này chỉ dựa trên trí nhớ của các cụ nghệ nhân nhạc công đã từng tham gia biểu diễn ở làng Lỗ Khê - Liên Hà - Đông Anh. Đó cũng là sự bất khả kháng cho công cuộc kiếm tìm các vũ điệu cổ. Đây còn là bài toán mà các nghệ sĩ múa có công sưu tầm phải giải quyết bằng cách hiệu chỉnh, theo hướng phát triển để cho phù hợp với ánh sáng mầu trên sân khấu, phần nào đem cái vóc dáng, màu sắc văn hoá, đặc trưng nhất của từng vùng miền ở Hà Nội.
 Múa Tứ linh (1) tại Liên Hà Đông. (Ảnh phục hồi những điệu múa HN xưa). |
Trong cuộc hội thảo mới đây, về cuộc kiếm tìm này, quan điểm của NSND Chu Thuý Quỳnh đã nhìn nhận một cách cởi mở, gỡ cho những băn khoăn hiện nay. Bà nói: "Các điệu múa xưa được diễn trên sân đình, chùa hay trên đường phố nhỏ hẹp, nay được mang ra sân khấu, quảng trường lớn, yếu tố dân gian đã thêm vào sự sắp đặt của bàn tay đạo diễn để thêm phần hấp dẫn".
Góc nhìn này cũng phù hợp với quan điểm phát triển, chúng ta trọng cổ nhưng không nệ cổ; Mỗi thế hệ đều có sự vận dụng biến đổi nó cho phù hợp với thế hệ mình. Mặc dù vậy, sự cởi mở này không dễ thuyết phục một cách tuyệt đối, với các nghệ sĩ giau tâm huyết, say mê vốn cổ. Ngay nghệ sĩ múa Hồng Thắng, Phó chủ tịch Hội nghệ sĩ múa HN còn e dè nói: "Sự dịch chuyển múa cổ sang môi trường khác, nếu không thận trọng sẽ biến điệu múa thành một sản phẩm vô tính, có xác mà không có hồn."
Nói điều này không hề thừa, cho dù sự cởi mở nào, nếu không cân nhắc cũng rất dễ làm mất đi cái lõi của thần thái văn hoá bản địa, ẩn chứa trong điệu múa cổ. Điều này chính các nghệ nhân rất có ý thức bảo vệ cái nguyên bản của điệu múa. Cách ứng xử của nghệ nhân Triệu Đình Hồng rất đáng chú ý, khi không muốn vũ điệu Con đĩ đánh Bồng vương bụi phố phường, nên kiên quyết mời nhà đài về tận làng để quay. Theo ông điệu múa phải được sống sau lũy tre làng và được chính người dân tại bản địa vui cười khích lệ và dõi theo. Điệu múa Con đĩ đánh Bồng gốc, phải do hai người con trai đóng giả gái diễn, nhưng có nơi đã thay đổi bằng 4 người con gái. Hoặc có làng chỉ cho nữ múa và tên điệu múa còn lại hai chữ Đánh Bồng. Sự thay đổi làm rạn nứt tính triết lý của điệu múa và làm mất đi sự hóm hỉnh, độc đáo riêng của vũ công nam khi đóng giả gái, nhưng vẫn toát lên phong thái với tinh thần thượng võ của đáng nam nhi. Đây là điệu múa cổ có đời sống thực sự trong dân gian xưa, vừa có hơi hướng của nghi lễ, vừa phát ra những ánh sáng hoạt kê, tạo niềm lạc quan trong cuộc sống và sản xuất.
3. Lời cuối cho sự dở dang
Nói dở dang, bởi lẽ 28 vũ điệu chưa phải là đã hết, cuộc kiếm tìm vẫn còn tiếp tục trong tương lai. Nhưng công việc sắp tới của các nghệ sĩ múa HN là phải hoàn chỉnh 10 điệu múa cổ, được đánh giá là đặc sắc trong liên hoan vào đúng dịp kỷ niệm Hà Nội tròn 1000 năm tuổi. Việc còn lại, sau chương trình biểu diễn, các nghệ sĩ sẽ tiến hành việc ghi hình các điệu múa cổ, in tập ảnh màu cùng với việc in cuốn sách lý luận, dạng tự điển về múa cổ Thăng Long - Hà Nội. Vậy có lẽ câu chuyện phục dựng và phát triển các vũ điệu cổ gốc vẫn chưa vào hồi kết.
Vương Tâm