Sàng lọc trước sinh và sơ sinh là giải pháp quan trọng nhằm phát hiện, can thiệp sớm bệnh, tật ở thai nhi và trẻ sơ sinh để trẻ sinh ra hoàn toàn khỏe mạnh, tránh được những hậu quả nặng nề do dị tật bẩm sinh gây ra, giảm thiểu số người khuyết tật trong cộng đồng, giảm gánh nặng cho xã hội.
Tại Phú Thọ, sau 03 năm thực hiện Chương trình mở rộng tầm soát, chẩn đoán, điều trị một số bệnh, tật trước sinh và sơ sinh (giai đoạn 2021-2030) đã đạt được kết quả quan trọng, từng bước góp phần nâng cao chất lượng dân số của tỉnh.
Năm 2011, tỉnh Phú Thọ bắt đầu triển khai thí điểm Đề án sàng lọc trước sinh và sơ sinh tại 30 xã thuộc 5 huyện, thành, thị. Từ năm 2013, Đề án được duy trì và mở rộng triển khai trên địa bàn toàn tỉnh (100% xã, phường, thị trấn), từng bước nâng cao nhận thức của người dân về tầm quan trọng của việc sàng lọc trước sinh và sơ sinh, mỗi năm có hàng chục nghìn bà mẹ và trẻ sơ sinh đã được tầm soát, tư vấn và điều trị. Tuy nhiên, giai đoạn này, kết quả đạt được còn hạn chế, tỷ lệ phụ nữ mang thai được tầm soát trước sinh đến năm 2020 mới đạt 55,7%, tỷ lệ trẻ mới sinh được tầm soát sơ sinh đạt 58,5%.
Để nâng cao hơn nữa hiệu quả của Đề án sàng lọc trước sinh và sơ sinh, thực hiện Quyết định số1999/QĐ-TTg ngày 07/12/2020 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình mở rộng tầm soát, chẩn đoán, điều trị một số bệnh, tật trước sinh và sơ sinh đến năm 2030 (Chương trình), ngày 22/4/2021, UBND tỉnh Phú Thọ đã ban hành Kế hoạch số 1578/KH-UBND thực hiện Chương trình trên địa bàn toàn tỉnh. Sau khi Chương trình được ban hành, UBND tỉnh, Sở Y tế, Chi cục Dân số-KHHGĐ đã xây dựng các văn bản hướng dẫn triển khai, thực hiện: Công văn số 4068/UBND-KGVX ngày 12/10/2022, Công văn số 284/SYT-NVY&QLHN, ngày 26/01/2022 về việc thực hiện gói dịch vụ xét nghiệm sàng lọc trước sinh và sơ sinh miễn miễn phí; Công văn số 2890/SYT-CCDS ngày 21/10/2022 về việc thông báo không thu phí gói dịch vụ xét nghiệm sàng lọc trước sinh và sơ sinh; Kế hoạch thực hiện Chương trình mở rộng tầm soát, chẩn đoán, điều trị một số bệnh, tật trước sinh và sơ sinh hàng năm; Kế hoạch truyền thông tầm soát, chẩn đoán, điều trị một số bệnh, tật trước sinh và sơ sinh cho công nhân các khu công nghiệp; Kế hoạch tuyên truyền hưởng ứng Ngày Thalassemia…; 100% các văn bản chỉ đạo, hướng dẫn triển khai của các cấp đã được cụ thể hóa tại các huyện, thành, thị và xã, phường, thị trấn.
Để nâng cao nhận thức, trách nhiệm của các cấp, các ngành, tổ chức CTXH và sự đồng tình ủng hộ của người dân cho Chương trình, các hoạt động truyền thông đã được chú trọng triển khai. Nội dung truyền thông tập trung cung cấp thông tin, kiến thức về chăm sóc phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh, các biện pháp phòng, tránh, các nguy cơ sinh con bị dị tật, khuyết tật; lợi ích của việc tầm soát các dị dạng, bệnh, tật bẩm sinh. Từ năm 2021-2023, toàn tỉnh đã lồng ghép tổ chức 717 hội nghị triển khai kế hoạch, hơn 1.000 buổi nói chuyện chuyên đề cho các cặp vợ chồng trong độ tuổi sinh đẻ; tổ chức 14 hội nghị truyền thông cung cấp thông tin, kiến thức cho hơn 1.500 công nhân lao động trong các công ty, doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh; phối hợp với Đài PT-TH tỉnh phát 9 tin, bài, phóng sự; đăng 11tin, bài trên Báo Phú Thọ; 753 tin, bài trên hệ thống truyền thanh cấp huyện, xã…
Bác sĩ: Vũ Xuân Hải siêu âm thai sàng lọc trước sinh tại TTYT huyện Đoan Hùng. Ảnh: Thúy Hà
Mạng lưới cung cấp dịch vụ tầm soát trước sinh và sơ sinh được mở rộng ở các tuyến trong và ngoài công lập, bao gồm: Bệnh viện Sản nhi, Bệnh viện Đa khoa thị xã Phú Thọ, Trung tâm Y tế, Trạm Y tế và các bệnh viện đa khoa, phòng khám tư nhân. Các cơ sở cung cấp dịch vụ từng bước thử nghiệm và ứng dụng kỹ thuật mới trong tầm soát trước sinh và sơ sinh theo hướng dẫn của tuyến trên; khách hàng được tư vấn trước, trong và sau khi sử dụng dịch vụ; chất lượng dịch vụ của các cơ sở y tế, bao gồm cả khu vực tư nhân thường xuyên được kiểm tra, giám sát. Công tác đào tạo nâng cao năng lực cho cán bộ, cộng tác viên cũng được quan tâm, thực hiện: Tổ chức 03 lớp tập huấn nâng cao kỹ năng truyền thông, vận động cho 240 cộng tác viên dân số mới thay; thường xuyên cử cán bộ y tế tham dự các khoá đào tạo về siêu âm cơ bản, siêu âm nâng cao và đào tạo kỹ thuật lấy mẫu máu gót chân tầm soát sơ sinh do Bệnh viện Phụ sản Trung ương tổ chức.
Bác sĩ Vũ Xuân Hải, Trung tâm Y tế huyện Đoan Hùng cho biết: Siêu âm định kỳ và làm các xét nghiệm cần thiết giúp tầm soát bất thường và phát hiện sớm dị tật thai nhi là giải pháp quan trọng giúp giảm thiểu tỷ lệ trẻ sơ sinh tử vong do dị tật bẩm sinh cũng như phát hiện sớm dị tật ở trẻ sơ sinh để có hướng xử trí kịp thời. Hàng năm, đơn vị đã khám, siêu âm, xét nghiệm phát hiện hàng chục trường hợp dị tật thai nhi, bất thường bẩm sinh tim thai và đã có hướng xử trí, điều trị hiệu quả, tránh được những hậu quả nặng nề do dị tật bẩm sinh gây ra.
Sau 03 năm thực hiện Chương trình (giai đoạn 2021-2030), toàn tỉnh đã tầm soát trước sinh cho 61.415 phụ nữ mang thai, đạt trên 98% kế hoạch (kế hoạch TW giao hàng năm là 90%), trong đó phát hiện 68 ca nguy cơ cao mắc các dị tật bào thai, 20 ca chẩn đoán bị bệnh Down, còn lại là các dị tật, bất thường NST khác; tầm soát sơ sinh cho 35.862 trẻ, đạt trên 66,5% (kế hoạch TW giao hàng năm là 66%), trong đó phát hiện 329 ca mắc các bất thường bẩm sinh, 296 ca bị bệnh thiếu men G6PD, số ca còn lại nghi ngờ mắc các bất thường bẩm sinh khác. Các ca mắc bệnh đều được tư vấn, điều trị và có hướng xử trí kịp thời.
Như vậy, so với kết quả đạt được năm 2020, sau 03 năm tăng cường đẩy mạnh các hoạt động, tỷ lệ sàng lọc trước sinh và sơ sinh của tỉnh đã được nâng lên, tầm soát trước sinh tăng 42,3%, tầm soát sơ sinh tăng 7,5%, đều vượt so với kế hoạch hàng năm trung ương giao.
Tập huấn cho cán bộ dân số, cộng tác viên cơ sở về sàng lọc trước sinhvà sàng lọc sơ sinh tại Trung tâm Y tế huyện Cẩm Khê. Ảnh: Thúy Hà
Kết quả đạt được cho thấy hiệu quả của Chương trình, tuy nhiên quá trình triển khai vẫn còn khó khăn, tồn tại. Nhận thức của một bộ phận người dân, đặc biệt là ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số về tầm quan trọng của tầm soát trước sinh, sơ sinh còn hạn chế, chưa chủ động tham gia sử dụng dịch vụ; một số nơi công tác truyền thông chưa thường xuyên, liên tục, hiệu quả truyền thông, kiến thức, kỹ năng truyền thông của đội ngũ cán bộ cơ sở còn hạn chế; kỹ thuật lấy mẫu máu gót chân tầm soát sơ sinh mới chỉ triển khai được ở tuyến tỉnh, huyện, chưa triển khai được đối với tuyến xã. Đầu tư của Nhà nước chưa đáp ứng được yêu cầu nhiệm vụ, cơ sở vật chất, trang thiết bị, nhân lực còn thiếu; thực hiện xã hội hóa còn chậm, chưa huy động được các nguồn lực cho việc triển khai thực hiện, đặc biệt là phát triển những kỹ thuật tiên tiến trong tầm soát chẩn đoán, điều trị các bệnh tật trước sinh và sơ sinh.
Để đạt được mục tiêu theo Kế hoạch số 1578/KH-UBND ngày 22/4/2021 của Chủ tịch UBND tỉnh: Đến năm 2030, tỷ lệ phụ nữ mang thai được tầm soát trước sinh ít nhất 4 loại bệnh tật bẩm sinh phổ biến nhất đạt 80%; tỷ lệ trẻ sơ sinh được tầm soát sơ sinh ít nhất 5 loại bệnh, tật bẩm sinh phổ biến nhất đạt 90%, cần tập trung thực hiện đồng bộ các nhóm giải pháp.
Theo đó, tiếp tục phát triển mạng lưới dịch vụ: Mở rộng các loại hình cung cấp dịch vụ của các cơ sở y tế trong và ngoài công lập phù hợp với từng nhóm đối tượng, từng địa bàn theo hướng bảo đảm mọi người dân tiếp cận, sử dụng các dịch vụ cơ bản tại cấp xã; tăng cường giám sát chất lượng dịch vụ của các cơ sở y tế, bao gồm cả khu vực tư nhân; đầu tư, bổ sung cơ sở vật chất, trang thiết bị cho các cơ sở cung cấp dịch vụ tầm soát trước sinh, sơ sinh, ưu tiên các địa bàn thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, địa bàn có tỷ lệ trẻ em khuyết tật cao; ứng dụng kỹ thuật mới trong tầm soát, chẩn đoán, điều trị một số bệnh để bổ sung danh mục bệnh tầm soát trước sinh và sơ sinh; đào tạo chuyển giao công nghệ, kỹ thuật, đào tạo liên tục cho người cung cấp dịch vụ bao gồm cả khu vực tư nhân; tập huấn bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng cho cán bộ y tế, dân số, cộng tác viên dân số, nhân viên y tế thôn bản; tạo điều kiện thuận lợi và khuyến khích tổ chức, cá nhân tham gia đầu tư, vận hành các cơ sở cung cấp dịch vụ với hình thức phù hợp, bảo đảm theo quy định.
