Trong khuôn khổ chương trình giao lưu "Sắc màu văn hóa các dân tộc" hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam gắn với Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc năm 2026, đồng bào Chăm tỉnh Khánh Hòa đã giới thiệu đến công chúng nghệ thuật làm gốm truyền thống và những điệu múa đặc sắc tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam (Hà Nội).
Giữa không gian hội tụ sắc màu văn hóa của các dân tộc anh em, hình ảnh những người phụ nữ Chăm cần mẫn bên khối đất, đôi bàn tay thoăn thoắt nắn, vuốt từng đường nét trên thân gốm đã mang đến cho du khách những trải nghiệm thú vị về một nghề thủ công lâu đời.
Kỳ diệu nghề làm gốm không bàn xoay
Không cần những thiết bị hiện đại, cũng không sử dụng bàn xoay, bằng đôi bàn tay khéo léo, những người phụ nữ Chăm kiên nhẫn đi quanh khối đất, từng bước tạo nên hình dáng của chiếc bình, chiếc nồi.
Từ một khối đất thô sơ, qua những động tác nắn, vuốt, miết nhẹ của người nghệ nhân, sản phẩm dần hiện ra với những đường cong mềm mại. Những thao tác tưởng chừng đơn giản ấy đòi hỏi sự khéo léo, kinh nghiệm và khả năng cảm nhận độ dẻo của đất.
Đây cũng chính là nét độc đáo làm nên sự khác biệt của nghề gốm Bàu Trúc, một trong những làng gốm truyền thống lâu đời của đồng bào Chăm.
Đôi bàn tay người phụ nữ Chăm cần mẫn tạo hình từ khối đất mộc mạc. Ảnh: Tuấn Anh
Thay vì đặt khối đất lên bàn xoay như ở nhiều làng nghề khác, người phụ nữ Chăm đặt sản phẩm trên một trụ đỡ cố định rồi di chuyển quanh đó để tạo hình. Đôi bàn tay vừa nâng đỡ, vừa điều chỉnh độ dày, độ cong của thành gốm, giúp sản phẩm cân đối theo ý muốn.
Nguyên liệu làm gốm chủ yếu là đất sét, cát và nước được lấy tại địa phương. Tại Bàu Trúc, nguồn đất sét truyền thống được khai thác từ khu vực ven sông Quao, là nguyên liệu gắn bó với nghề gốm của người dân qua nhiều thế hệ.
Sau khi tạo hình, người thợ sử dụng những dụng cụ đơn giản để làm nhẵn bề mặt, tạo hoa văn trang trí. Những đường khắc, nét chấm, hình răng cưa hay các họa tiết hình học được thực hiện trực tiếp trên thân gốm, tạo nên vẻ đẹp mộc mạc, gần gũi.
Không cần bàn xoay, người phụ nữ Chăm di chuyển quanh khối đất để tạo hình sản phẩm. Ảnh: Tuấn Anh
Không chỉ độc đáo trong cách tạo hình, gốm Chăm còn mang nét riêng ở phương pháp nung. Sản phẩm không phủ men mà được phơi khô, sau đó nung ngoài trời bằng củi và rơm.
Theo hồ sơ di sản của UNESCO, quá trình nung gốm truyền thống kéo dài khoảng 7-8 giờ, ở nhiệt độ khoảng 800 độ C.
Chính phương pháp nung này tạo nên những sắc màu tự nhiên trên thân gốm, khi đỏ hồng, khi vàng nâu, có khi xuất hiện những vệt màu loang đậm nhạt. Mỗi sản phẩm vì thế mang một dáng vẻ riêng, khó tìm thấy hai chiếc hoàn toàn giống nhau.
Từ những vật dụng quen thuộc trong đời sống như nồi, lu, bình đựng nước, mâm, khay đến các sản phẩm phục vụ tín ngưỡng, đồ trang trí mỹ thuật, gốm Chăm vừa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt vừa phản ánh khả năng sáng tạo của người thợ.
Từng lớp đất được đắp nối, nắn vuốt để tạo nên hình dáng chiếc bình. Ảnh: Tuấn Anh
Di sản được trao truyền từ bà sang mẹ, từ mẹ sang con
Ngày 29/11/2022, tại kỳ họp lần thứ 17 của Ủy ban Liên Chính phủ về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể diễn ra ở Rabat (Maroc), UNESCO chính thức ghi danh "Nghệ thuật làm gốm của người Chăm" vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.
Hai cộng đồng tiêu biểu thực hành di sản là làng gốm Bàu Trúc (thuộc tỉnh Ninh Thuận trước đây, nay là tỉnh Khánh Hòa) và làng gốm Bình Đức (thuộc tỉnh Bình Thuận trước đây).
Những người phụ nữ Chăm trình diễn kỹ thuật làm gốm truyền thống tại Thủ đô. Ảnh: Tuấn Anh
Những họa tiết được khắc thủ công, tạo dấu ấn riêng cho từng sản phẩm. Ảnh: Tuấn Anh
Điều này không chỉ khẳng định giá trị độc đáo của nghệ thuật làm gốm mà còn góp phần nâng cao nhận thức về trách nhiệm bảo tồn một nghề thủ công truyền thống đang đứng trước nhiều thách thức.
Điều đặc biệt trong nghề làm gốm của người Chăm là vai trò của người phụ nữ. Từ việc chuẩn bị nguyên liệu, tạo hình, trang trí đến truyền dạy kỹ thuật làm gốm, phụ nữ là những chủ thể quan trọng gìn giữ và tiếp nối nghề của tổ tiên.
Trong các gia đình làm gốm, những kinh nghiệm về cách chọn đất, pha trộn nguyên liệu, nắn dáng, tạo hoa văn được trao truyền thông qua quá trình thực hành. Từ bà sang mẹ, từ mẹ sang con gái, những bí quyết nghề nghiệp được tích lũy, bồi đắp qua từng thế hệ.
Theo đại diện đồng bào Chăm tỉnh Khánh Hòa, gốm Bàu Trúc không chỉ là những chiếc nồi, chiếc lu, chiếc bình mà còn là câu chuyện của làng, là ký ức của tổ tiên và tình yêu nghề của bao thế hệ người phụ nữ Chăm.
Mỗi sản phẩm chứa đựng không chỉ đất, nước và lửa mà còn có mồ hôi, công sức, sự kiên nhẫn và tình yêu dành cho nghề truyền thống.
Chiếc bình gốm mang vẻ đẹp mộc mạc với những hoa văn được tạo hình thủ công. Ảnh: Tuấn Anh
Nghề gốm cũng tạo cơ hội để những người phụ nữ Chăm có thêm thu nhập, giao lưu, chia sẻ kinh nghiệm lao động và truyền dạy nghề cho con cháu, qua đó góp phần nâng cao vai trò của phụ nữ trong gia đình và cộng đồng.
Tuy nhiên, trước những biến đổi của đời sống hiện đại, nghệ thuật làm gốm của người Chăm đang đối mặt với không ít khó khăn. Quá trình đô thị hóa ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận nguồn nguyên liệu, sản phẩm thủ công gặp thách thức trong việc thích ứng với thị trường, trong khi sự quan tâm của một bộ phận người trẻ đối với nghề truyền thống có xu hướng giảm.
Bởi vậy, việc tổ chức các hoạt động trình diễn, giao lưu và truyền dạy nghề không chỉ giúp công chúng hiểu hơn về giá trị của di sản mà còn tạo thêm động lực để các nghệ nhân tiếp tục gắn bó với nghề, khơi dậy niềm tự hào trong thế hệ trẻ.
Khi gốm hòa vào những điệu múa Chăm
Bên cạnh phần trình diễn nghệ thuật làm gốm, những điệu múa với chiếc bình gốm đội trên đầu cũng mang đến cho công chúng nhiều khoảnh khắc ấn tượng.
Vẻ đẹp duyên dáng của cô gái Chăm trong trang phục truyền thống và chiếc bình gốm đội trên đầu. Ảnh: Tuấn Anh
Trong sắc đỏ rực rỡ của trang phục truyền thống, những cô gái Chăm uyển chuyển theo từng động tác múa. Đôi tay mềm mại, bước chân nhịp nhàng, trong khi những chiếc bình gốm vẫn được giữ thăng bằng trên đầu.
Những vật dụng vốn quen thuộc trong đời sống thường ngày trở thành đạo cụ biểu diễn, góp phần tôn lên vẻ đẹp duyên dáng, khéo léo của người phụ nữ Chăm.
Không chỉ có nghề làm gốm, đồng bào Chăm còn sở hữu một kho tàng văn hóa phong phú được cha ông gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ.
Những chiếc bình gốm trở thành đạo cụ trong điệu múa duyên dáng của các cô gái Chăm. Ảnh: Tuấn Anh
Đó là những công trình kiến trúc cổ kính như tháp Hòa Lai, Tháp Bà Pô Inư Nưgar, tháp Pô Klong Garai và tháp Pô Rômê, nơi lưu giữ những giá trị lịch sử, nghệ thuật và tín ngưỡng của cộng đồng.
Đó còn là lễ hội Katê, dịp để con cháu trở về quê hương, tưởng nhớ tổ tiên và các vị thần được cộng đồng tôn kính, cầu mong gia đình bình an, cuộc sống ấm no, mùa màng tốt tươi.
Trong đời sống văn hóa Chăm, tiếng trống Ginăng, trống Paranưng hòa cùng tiếng kèn Saranai tạo nên những âm thanh đặc trưng, gắn liền với các lễ hội và những điệu múa truyền thống. Nghề dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp với những hoa văn tinh tế cũng là minh chứng cho sự khéo léo, óc sáng tạo của người phụ nữ Chăm.
Chia sẻ tại chương trình giao lưu, đại diện đồng bào Chăm tỉnh Khánh Hòa cho rằng, di sản không chỉ nằm trong những trang sách, bảo tàng hay công trình cổ kính. Di sản còn sống trong tiếng nói hằng ngày, trong lời ru của bà, điệu múa của mẹ, tiếng trống của lễ hội và đôi bàn tay người nghệ nhân.
Điều đáng quý nhất là để con cháu hôm nay biết yêu, biết trân trọng và tự hào về văn hóa dân tộc mình.
Thông qua những hoạt động tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam, đồng bào Chăm có thêm cơ hội giới thiệu những nét đẹp văn hóa của quê hương, đồng thời gặp gỡ, giao lưu, học hỏi từ các dân tộc anh em.
Từ những đôi bàn tay lấm lem đất sét đến những điệu múa uyển chuyển với chiếc bình gốm trên đầu, người phụ nữ Chăm đã mang đến Thủ đô câu chuyện về một di sản được gìn giữ bằng tình yêu và sự bền bỉ qua nhiều thế hệ.
Ngọn lửa nung gốm Bàu Trúc đã cháy qua bao đời. Hôm nay, ngọn lửa ấy vẫn được tiếp nối trong đôi bàn tay người nghệ nhân, trong niềm tự hào về nguồn cội và khát vọng gìn giữ bản sắc văn hóa của thế hệ mai sau.
Gốm Chăm – Di sản văn hóa của nhân loại
Ngày 29/11/2022, UNESCO ghi danh "Nghệ thuật làm gốm của người Chăm" vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.
Nét độc đáo của gốm Chăm là tạo hình bằng tay, không sử dụng bàn xoay, không phủ men và nung ngoài trời. Nghề gốm chủ yếu do phụ nữ đảm nhiệm, được trao truyền từ mẹ sang con gái qua nhiều thế hệ.
