Theo khoản 1 Điều 14 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, được sửa đổi, bổ sung, sách giáo khoa là một trong những loại hình tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả. Vì vậy, việc sao chép nội dung sách giáo khoa dưới bất kỳ hình thức nào phải tuân thủ các điều kiện mà pháp luật quy định để không bị xem là hành vi xâm phạm quyền tác giả.
Trao đổi về vấn đề này, luật sư Nguyễn Văn Nam - Đoàn Luật sư TP Hà Nội cho biết, pháp luật về sở hữu trí tuệ có quy định những trường hợp sử dụng tác phẩm đã công bố không phải xin phép, không phải trả tiền bản quyền. Trong đó, việc sao chép phục vụ nghiên cứu khoa học, học tập của cá nhân và không nhằm mục đích thương mại được pháp luật cho phép trong phạm vi nhất định.
Ảnh minh hoạ Al
Theo Điều 25 Nghị định 17/2023/NĐ-CP, sao chép hợp lý một phần tác phẩm bằng thiết bị sao chép để nghiên cứu khoa học, học tập của cá nhân và không nhằm mục đích thương mại là việc sao chép không quá một bản một phần tác phẩm. Đối với tác phẩm được thể hiện dưới dạng chữ viết, việc photocopy, chụp ảnh hoặc hình thức tương tự khác được xác định là sao chép hợp lý khi tối đa không quá 10% tổng số trang hoặc tổng đơn vị lưu trữ, tổng số từ của ấn bản hoặc độ dài nội dung đối với ấn bản điện tử không chia trang.
Luật sư Nguyễn Văn Nam phân tích, quy định này nhằm tạo điều kiện cho nhu cầu học tập, nghiên cứu cá nhân nhưng đồng thời đặt ra giới hạn để bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả.
Đáng chú ý, việc sao chép hợp lý bằng thiết bị sao chép phải là hành vi độc lập với từng tổ chức, cá nhân thực hiện. Nếu có sự lặp lại thì đó được xem là những trường hợp riêng lẻ, không liên quan đến nhau trên cùng một tác phẩm. Trường hợp tổ chức, cá nhân sao chép tác phẩm dạng chữ viết với tỷ lệ vượt quá mức 10% thì phải được sự cho phép của chủ sở hữu quyền tác giả và trả tiền bản quyền, quyền lợi vật chất khác (nếu có) cho chủ sở hữu.
Như vậy, theo các quy định trên, việc phụ huynh photocopy một phần sách giáo khoa cho con phục vụ học tập cá nhân, không nhằm mục đích thương mại, có thể thuộc trường hợp sao chép hợp lý nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện và không vượt quá giới hạn 10% theo quy định.
Ngược lại, việc photocopy toàn bộ một cuốn sách giáo khoa để thay thế bản sách gốc không thuộc phạm vi sao chép hợp lý nêu trên. Khi đó, việc sao chép phải được xem xét dưới góc độ quyền sao chép của chủ sở hữu quyền tác giả. Theo quy định hiện hành, hành vi nhân bản, tạo bản sao tác phẩm mà không được sự đồng ý của chủ sở hữu quyền tác giả có thể bị xác định là xâm phạm quyền sao chép, trừ các trường hợp ngoại lệ theo luật.
Về chế tài, Điều 16 Nghị định 341/2025/NĐ-CP quy định mức phạt đối với cá nhân có hành vi sao chép tác phẩm mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả, tùy theo số lợi bất hợp pháp, mức thiệt hại gây ra cho chủ sở hữu quyền tác giả hoặc giá trị hàng hóa vi phạm. Cụ thể, cá nhân có thể bị phạt từ 5-10 triệu đồng nếu số lợi bất hợp pháp thu được dưới 10 triệu đồng, gây thiệt hại cho chủ sở hữu quyền tác giả dưới 20 triệu đồng hoặc hàng hóa vi phạm trị giá dưới 20 triệu đồng.
Mức phạt tăng lên từ 10-20 triệu đồng nếu số lợi bất hợp pháp từ 10 triệu đồng đến dưới 20 triệu đồng; gây thiệt hại từ 20 triệu đồng đến dưới 40 triệu đồng hoặc hàng hóa vi phạm trị giá từ 20 triệu đồng đến dưới 40 triệu đồng.
Trường hợp số lợi bất hợp pháp từ 20 triệu đồng đến dưới 30 triệu đồng, gây thiệt hại từ 40 triệu đồng đến dưới 60 triệu đồng hoặc hàng hóa vi phạm trị giá từ 40 triệu đồng đến dưới 60 triệu đồng, mức phạt từ 20-30 triệu đồng.
Mức phạt từ 30-50 triệu đồng được áp dụng khi số lợi bất hợp pháp từ 30 triệu đồng đến dưới 50 triệu đồng, gây thiệt hại từ 60 triệu đồng đến dưới 100 triệu đồng hoặc hàng hóa vi phạm trị giá từ 60 triệu đồng đến dưới 100 triệu đồng.
Đối với tổ chức, mức phạt được áp dụng cao hơn. Cụ thể, hành vi sao chép tác phẩm không được phép có thể bị phạt từ 10-20 triệu đồng nếu số lợi bất hợp pháp dưới 20 triệu đồng, gây thiệt hại dưới 40 triệu đồng hoặc hàng hóa vi phạm trị giá dưới 40 triệu đồng.
Mức phạt tăng lên từ 20-40 triệu đồng nếu số lợi bất hợp pháp từ 20 triệu đồng đến dưới 40 triệu đồng, gây thiệt hại từ 40 triệu đồng đến dưới 80 triệu đồng hoặc hàng hóa vi phạm trị giá từ 40 triệu đồng đến dưới 80 triệu đồng.
Trường hợp số lợi bất hợp pháp từ 40 triệu đồng đến dưới 60 triệu đồng, gây thiệt hại từ 80 triệu đồng đến dưới 120 triệu đồng hoặc hàng hóa vi phạm trị giá từ 80 triệu đồng đến dưới 120 triệu đồng, mức phạt từ 40-60 triệu đồng.
Mức phạt cao nhất trong các trường hợp nêu trên là từ 60-100 triệu đồng khi số lợi bất hợp pháp từ 60 triệu đồng đến dưới 100 triệu đồng, gây thiệt hại từ 120 triệu đồng đến dưới 200 triệu đồng hoặc hàng hóa vi phạm trị giá từ 120 triệu đồng đến dưới 200 triệu đồng.
Ngoài phạt tiền, tổ chức, cá nhân vi phạm còn có thể bị áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả. Theo Điều 16 Nghị định 341/2025/NĐ-CP, tùy trường hợp, có thể buộc tiêu hủy bản gốc, bản sao vi phạm hoặc buộc gỡ bỏ, xóa bản sao vi phạm trên môi trường mạng viễn thông và mạng Internet; đồng thời buộc trả cho chủ thể quyền tác giả số lợi bất hợp pháp thu được từ hành vi vi phạm nếu phát sinh.
Luật sư Nguyễn Văn Nam lưu ý, không nên hiểu đơn giản rằng mọi hành vi photocopy sách giáo khoa đều bị xử phạt. Việc xác định có vi phạm quyền tác giả hay không phải căn cứ vào mục đích sao chép, số lượng bản sao, tỷ lệ phần tác phẩm được sao chép, chủ thể thực hiện và các điều kiện ngoại lệ mà pháp luật về sở hữu trí tuệ quy định.
Do đó, với nhu cầu học tập cá nhân, phụ huynh có thể sao chép một phần sách giáo khoa trong phạm vi sao chép hợp lý theo quy định. Tuy nhiên, việc sao chép toàn bộ tác phẩm, đặc biệt tại các cơ sở photocopy, in ấn để cung cấp bản sao thay thế sách gốc, cần được thực hiện trên cơ sở được chủ sở hữu quyền tác giả cho phép và thực hiện nghĩa vụ bản quyền theo quy định pháp luật.
