Phòng ngừa nguy cơ xâm phạm trật tự xã hội liên quan đến sức khỏe tâm thần: Cần phối hợp liên ngành từ sớm, từ cơ sở

Ngày 13/11, tại Học viện Cảnh sát nhân dân, Bộ Công an và Bộ Y tế phối hợp tổ chức Hội thảo khoa học quốc gia với chủ đề "Phòng ngừa người có vấn đề về sức khỏe tâm thần có nguy cơ xâm phạm trật tự xã hội". 

Thượng tướng, TS. Lê Quốc Hùng, Ủy viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Công an và PGS.TS Đào Xuân Cơ, Thứ trưởng Bộ Y tế đồng chủ trì hội thảo.

Phát biểu đề dẫn, Thứ trưởng Bộ Y tế Đào Xuân Cơ nhấn mạnh, sức khỏe tâm thần không chỉ là vấn đề y học mà còn liên quan đến chất lượng dân số, an sinh xã hội, sự phát triển bền vững và trong những tình huống nhất định, có liên quan trực tiếp đến công tác bảo đảm an ninh, trật tự, an toàn xã hội.

Theo Thứ trưởng, trong quản trị quốc gia hiện đại, không thể tách rời sức khỏe con người khỏi sự an toàn của cộng đồng, cũng không thể giải quyết một vấn đề y tế chỉ bằng các biện pháp hành chính, an ninh đơn thuần. Cần có cách tiếp cận toàn diện, dựa trên khoa học và hành động từ sớm, từ cơ sở.

Theo số liệu được dẫn trong tài liệu hội thảo, Tổ chức Y tế thế giới ước tính có khoảng 970 triệu người trên toàn cầu sống chung với các rối loạn tâm thần. Tại Việt Nam, số liệu tổng hợp của Bộ Công an đến tháng 12/2025 ghi nhận 99.465 người mắc bệnh tâm thần hoặc có bệnh án, kết luận chuyên môn liên quan; 38.952 người có biểu hiện bất thường về tâm thần đang cư trú, sinh sống trên địa bàn.

Đáng chú ý, trong giai đoạn 2020-2025, có 749 vụ xâm phạm trật tự xã hội liên quan đến người có vấn đề về sức khỏe tâm thần, gây hậu quả nghiêm trọng về tính mạng, sức khỏe và tài sản. Những con số này đặt ra yêu cầu quan tâm đầy đủ hơn đến công tác phát hiện, chăm sóc, điều trị, phục hồi chức năng và quản lý nguy cơ tại cộng đồng.

Tuy nhiên, Thứ trưởng Đào Xuân Cơ đặc biệt lưu ý, không được đồng nhất bệnh tâm thần với hành vi nguy hiểm. Đại đa số người có rối loạn tâm thần không thực hiện hành vi bạo lực. Một chẩn đoán tâm thần không phải căn cứ để kết luận một người có nguy cơ xâm phạm trật tự xã hội, càng không phải căn cứ để hạn chế các quyền hợp pháp của họ.

Việc đánh giá nguy cơ phải dựa trên bằng chứng, tình trạng lâm sàng, tiền sử hành vi, các yếu tố nguy cơ cụ thể và hoàn cảnh thực tế. Mọi biện pháp can thiệp phải đúng thẩm quyền, có căn cứ chuyên môn, tuân thủ pháp luật, bảo đảm tính cần thiết và tương xứng. Đây không chỉ là yêu cầu nhân văn mà còn là thước đo trình độ quản trị của một xã hội văn minh.

Phát hiện sớm, củng cố năng lực y tế cơ sở

Từ góc độ ngành Y tế, Thứ trưởng Đào Xuân Cơ chỉ ra ba vấn đề cần quan tâm: hệ thống chăm sóc sức khỏe tâm thần còn khoảng trống về năng lực phát hiện sớm, khả năng tiếp cận dịch vụ, điều trị liên tục, phục hồi chức năng và hỗ trợ tại cộng đồng; việc nhận diện, xử trí tình huống nguy cơ chưa hình thành quy trình phối hợp thống nhất giữa cơ sở y tế, lực lượng Công an, chính quyền địa phương, gia đình và các tổ chức xã hội; đồng thời còn thiếu công cụ đánh giá nguy cơ được chuẩn hóa, dữ liệu tin cậy và nghiên cứu khoa học có giá trị ứng dụng.

Từ đó, Thứ trưởng đề nghị hội thảo tập trung thảo luận sáu nội dung trọng tâm.

Thứ nhất, nhận diện đúng vấn đề, đánh giá đúng nguy cơ. Cần phân biệt người mắc rối loạn tâm thần, người có biểu hiện bất thường về hành vi và người có nguy cơ thực hiện hành vi gây nguy hiểm. Đây là những nhóm không đồng nhất về mặt y học cũng như pháp lý. Việc đánh giá phải do nhân lực có chuyên môn phù hợp thực hiện, dựa trên tiêu chí khoa học, không suy diễn từ chẩn đoán bệnh hoặc để định kiến xã hội chi phối.

Thứ hai, chuyển trọng tâm từ xử lý hậu quả sang phát hiện sớm và phòng ngừa chủ động. Cần xây dựng năng lực nhận diện dấu hiệu cảnh báo, phát triển hệ thống hỗ trợ, can thiệp khủng hoảng và bảo đảm người bệnh được tiếp cận dịch vụ y tế kịp thời. Phát hiện sớm không đồng nghĩa với giám sát tràn lan; quản lý nguy cơ không có nghĩa là quản lý con người bằng định kiến. Mục tiêu là hỗ trợ đúng người, đúng thời điểm, bằng biện pháp phù hợp.

Thứ ba, củng cố năng lực chuyên môn của hệ thống y tế, đặc biệt là y tế cơ sở. Thứ trưởng đề nghị nghiên cứu chuẩn hóa quy trình sàng lọc, đánh giá nguy cơ, xử trí ban đầu, chuyển tuyến, điều trị và theo dõi liên tục đối với những trường hợp có nguy cơ cụ thể; đồng thời tăng cường đào tạo cán bộ y tế cơ sở, phát triển năng lực cấp cứu tâm thần, can thiệp khủng hoảng và phối hợp xử trí các tình huống có nguy cơ gây hại.

Thứ tư, thiết lập cơ chế phối hợp thực chất giữa ngành Y tế, lực lượng Công an và chính quyền địa phương. Trong đó, ngành Y tế chịu trách nhiệm đánh giá chuyên môn, chẩn đoán, điều trị, cấp cứu và phục hồi chức năng theo thẩm quyền; lực lượng Công an thực hiện chức năng bảo đảm an ninh, trật tự, phòng ngừa và xử lý hành vi vi phạm pháp luật; chính quyền địa phương điều phối, huy động nguồn lực và bảo đảm các điều kiện hỗ trợ tại cộng đồng. Gia đình và cộng đồng cũng giữ vai trò quan trọng trong phát hiện dấu hiệu bất thường, hỗ trợ tiếp cận điều trị và chăm sóc lâu dài.

Thứ trưởng đề nghị nghiên cứu xây dựng quy trình phối hợp liên ngành, xác định rõ đầu mối tiếp nhận thông tin, trách nhiệm đánh giá, cơ chế xử trí tình huống khẩn cấp, phương thức chuyển giao người bệnh và trách nhiệm theo dõi sau can thiệp. Cơ chế phối hợp phải rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ quy trình, rõ thời hạn và rõ kết quả; đồng thời có khả năng vận hành trong thực tế, kể cả ngoài giờ hành chính.

Thứ năm, lấy khoa học, công nghệ và dữ liệu làm nền tảng đổi mới quản trị. Các cơ sở nghiên cứu, bệnh viện chuyên khoa tâm thần và đơn vị liên quan cần tập trung nghiên cứu mô hình đánh giá nguy cơ phù hợp với điều kiện Việt Nam; thúc đẩy nghiên cứu dịch tễ học, các yếu tố nguy cơ, hiệu quả can thiệp và mô hình chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa vào cộng đồng.

Thứ sáu, chuyển kết quả nghiên cứu thành chính sách và hành động cụ thể. Thứ trưởng mong muốn sau hội thảo, các cơ quan liên quan có thể đề xuất những sản phẩm thiết thực như bộ khuyến nghị chuyên môn, mô hình phối hợp liên ngành, chương trình đào tạo nhân lực, định hướng nghiên cứu khoa học và kiến nghị hoàn thiện chính sách, pháp luật thuộc thẩm quyền.

Có thể lựa chọn một số địa phương có điều kiện phù hợp để nghiên cứu thí điểm mô hình phối hợp giữa y tế, Công an và chính quyền cơ sở trên cơ sở được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt, bảo đảm đầy đủ điều kiện pháp lý. 

Việc thí điểm cần có tiêu chí đánh giá rõ ràng về khả năng tiếp cận dịch vụ, tính kịp thời của can thiệp, hiệu quả bảo vệ người bệnh và cộng đồng, mức độ phối hợp liên ngành, chi phí và tính bền vững.

Bảo vệ người bệnh và an toàn cộng đồng là mục tiêu chung

Nhấn mạnh ý nghĩa của hội thảo, Thứ trưởng Đào Xuân Cơ cho rằng phòng ngừa nguy cơ xâm phạm trật tự xã hội liên quan đến sức khỏe tâm thần không phải nhiệm vụ riêng của ngành Y tế, cũng không thể chỉ đặt lên vai lực lượng Công an. Đây là trách nhiệm phối hợp của cả hệ thống, trong đó mỗi ngành cần thực hiện đúng chức năng, đúng thẩm quyền và cùng hướng tới mục tiêu chung.

Thứ trưởng khẳng định, một hội thảo khoa học chỉ thực sự có giá trị khi tri thức được chuyển hóa thành năng lực hành động. Mục tiêu cuối cùng là bảo vệ sức khỏe, tính mạng người dân; bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp và nhân phẩm của người có vấn đề về sức khỏe tâm thần; bảo đảm an toàn cho gia đình, cộng đồng và giữ vững trật tự, an toàn xã hội.

Trong quá trình tổ chức, hội thảo đã nhận được 120 báo cáo khoa học của các nhà khoa học, nhà lý luận, chuyên gia và cán bộ thực tiễn thuộc các bộ, ban, ngành, địa phương. 

Các tham luận, ý kiến trao đổi tập trung vào những vấn đề trọng tâm: nhận diện, đánh giá thực trạng người có vấn đề về sức khỏe tâm thần và nguy cơ xâm phạm trật tự xã hội; làm rõ thực trạng công tác khám bệnh, chữa bệnh, chăm sóc, điều trị và hỗ trợ tại cộng đồng; phân tích vai trò, trách nhiệm và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan chức năng; kiến nghị hoàn thiện cơ chế, chính sách, pháp luật và các điều kiện bảo đảm nhằm nâng cao hiệu quả công tác phòng ngừa.

Phát biểu tổng kết hội thảo, Thượng tướng, TS. Lê Quốc Hùng, Thứ trưởng Bộ Công an đánh giá cao sự tham gia, đóng góp trách nhiệm của các nhà khoa học, chuyên gia, cán bộ thực tiễn và các cơ quan, đơn vị; đồng thời ghi nhận vai trò tham mưu, phối hợp tổ chức của Học viện Cảnh sát nhân dân, Cục Cảnh sát hình sự, Văn phòng Bộ Công an và Cục Quản lý khám, chữa bệnh - Bộ Y tế trong công tác chuẩn bị nội dung, chương trình, tài liệu và các điều kiện bảo đảm. 

Ban Tổ chức yêu cầu Học viện Cảnh sát nhân dân phối hợp với các đơn vị liên quan tiếp thu đầy đủ các ý kiến tham luận, đóng góp của đại biểu, bổ sung, chỉnh lý, hoàn thiện kỷ yếu và báo cáo lãnh đạo Bộ Công an kết quả của hội thảo.

Bộ Y tế công bố quyết định bổ nhiệm Viện trưởng Viện Pháp y Tâm thần Trung ương

SKĐS - Sáng 12/11, Bộ Y tế đã tổ chức hội nghị công bố quyết định của Bộ trưởng Bộ Y tế về công tác cán bộ. PGS.TS Đào Xuân Cơ, Thứ trưởng Bộ Y tế dự và trao quyết định bổ nhiệm cán bộ.