HIV không phải là rào cản khiến phụ nữ nhiễm HIV không thể mang thai, sinh con và nuôi dưỡng những đứa trẻ khỏe mạnh. Với những tiến bộ trong điều trị và dự phòng, nguy cơ lây truyền HIV từ mẹ sang con có thể giảm xuống mức rất thấp nếu người mẹ được phát hiện sớm, điều trị đúng và trẻ được chăm sóc theo hướng dẫn chuyên môn.
Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), nếu không có biện pháp can thiệp, tỷ lệ lây truyền HIV từ mẹ sang con có thể dao động từ 15-45%. Virus có thể truyền từ mẹ sang trẻ trong quá trình mang thai, chuyển dạ, sinh con hoặc qua sữa mẹ. Tuy nhiên, việc kết hợp các biện pháp dự phòng, đặc biệt là điều trị thuốc kháng virus (ARV), có thể làm giảm đáng kể nguy cơ này.
PGS.TS.BS Nguyễn Quang Bắc, Bệnh viện Phụ sản Trung ương cho biết, lây truyền HIV từ mẹ sang con có thể xảy ra ở ba giai đoạn. Trong thời kỳ mang thai, tỷ lệ lây khoảng 5–30% tùy nghiên cứu; khi chuyển dạ, nguy cơ cao nhất, chiếm 50–60%; còn trong giai đoạn cho con bú, tỷ lệ khoảng 10–15%.
"Giai đoạn chuyển dạ là nguy hiểm nhất. Nếu không có điều trị dự phòng, nguy cơ lây truyền rất cao," PGS.Bắc nhấn mạnh. Mục tiêu toàn cầu là đưa tỷ lệ này xuống dưới 5%, trong khi Việt Nam hiện vẫn ở ngưỡng khoảng 12%.
Các chuyên gia nhấn mạnh, dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con không chỉ là việc điều trị cho người mẹ khi đã mang thai mà cần được thực hiện liên tục, từ trước khi mang thai, trong thai kỳ, khi sinh và cả giai đoạn sau sinh.
Một trong những biện pháp quan trọng nhất để phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con là chủ động xét nghiệm HIV trước khi mang thai hoặc ngay trong lần khám thai đầu tiên. Việc biết tình trạng HIV càng sớm càng tạo điều kiện để người phụ nữ được tư vấn, tiếp cận điều trị và có kế hoạch chăm sóc thai kỳ phù hợp.
Theo hướng dẫn của Bộ Y tế tại Quyết định số 678/QĐ-BYT ngày 26/2/2025 về các can thiệp dự phòng lây truyền HIV, viêm gan B và giang mai từ mẹ sang con, phụ nữ mang thai có kết quả xét nghiệm khẳng định nhiễm HIV cần được điều trị ARV càng sớm càng tốt. Trường hợp có kết quả phản ứng với xét nghiệm HIV khi chuyển dạ cũng cần được xử trí, điều trị ARV sớm theo hướng dẫn chuyên môn trong thời gian chờ kết quả khẳng định.
Đối với phụ nữ mang thai được phát hiện nhiễm HIV, điều trị ARV cần được triển khai sớm.
Điều này cho thấy, không nên trì hoãn việc tiếp cận dịch vụ y tế vì lo lắng, mặc cảm hay sợ bị kỳ thị. Ngay khi có kết quả sàng lọc phản ứng, thai phụ cần được tư vấn, thực hiện xét nghiệm khẳng định tại cơ sở đủ điều kiện và kết nối với cơ sở chăm sóc, điều trị HIV.
Các chuyên gia y tế khuyến cáo, phụ nữ nhiễm HIV đang có kế hoạch mang thai nên trao đổi với bác sĩ điều trị để được đánh giá tình trạng sức khỏe, tải lượng virus, phác đồ ARV và những vấn đề có thể ảnh hưởng đến thai kỳ. Người đang điều trị ARV không tự ý dừng thuốc khi phát hiện có thai. Việc tiếp tục hay điều chỉnh phác đồ phải do bác sĩ chuyên khoa quyết định trên cơ sở cân nhắc hiệu quả kiểm soát HIV và tính an toàn đối với thai phụ, thai nhi.
Đối với phụ nữ mang thai được phát hiện nhiễm HIV, điều trị ARV cần được triển khai sớm, duy trì liên tục và tuân thủ đúng chỉ định. ARV giúp ức chế sự nhân lên của HIV, giảm lượng virus trong máu xuống mức rất thấp, qua đó làm giảm nguy cơ virus truyền sang thai nhi.
Một chỉ số đặc biệt quan trọng trong quá trình điều trị là tải lượng HIV. Khi tải lượng virus được kiểm soát tốt, nguy cơ lây truyền HIV từ mẹ sang con giảm đáng kể. Vì vậy, thai phụ cần tái khám đúng lịch, xét nghiệm theo chỉ định để đánh giá hiệu quả điều trị, phát hiện tình trạng virus tăng trở lại và kịp thời xử trí.
Bên cạnh đó, cần phát hiện và điều trị các bệnh đồng nhiễm, bệnh lây truyền qua đường tình dục cũng như các vấn đề sức khỏe khác có thể ảnh hưởng đến thai kỳ. Người mẹ cần được theo dõi toàn diện về dinh dưỡng, sức khỏe thể chất và tinh thần, tránh tình trạng bỏ điều trị do lo lắng hoặc gặp khó khăn trong quá trình mang thai.
Với phụ nữ mang thai có bạn tình chưa nhiễm HIV, việc tư vấn, xét nghiệm cho bạn tình cũng rất cần thiết. Nếu người chồng hoặc bạn tình nhiễm HIV, cần được điều trị ARV và duy trì tải lượng virus dưới ngưỡng phát hiện để hạn chế nguy cơ lây nhiễm cho người mẹ. Trong một số trường hợp, phụ nữ chưa nhiễm HIV nhưng có nguy cơ phơi nhiễm có thể được bác sĩ tư vấn sử dụng thuốc dự phòng trước phơi nhiễm (PrEP).
Bên cạnh giai đoạn mang thai, chuyển dạ và sinh con là những thời điểm cần đặc biệt chú ý trong dự phòng lây truyền HIV. Trong quá trình sinh, trẻ có thể tiếp xúc với máu và dịch cơ thể của người mẹ. Vì vậy, việc quản lý thai kỳ, đánh giá nguy cơ và lựa chọn phương pháp sinh phù hợp có ý nghĩa quan trọng.
Trước khi sinh, thai phụ cần được đánh giá tình trạng điều trị ARV, kết quả xét nghiệm tải lượng HIV gần thời điểm sinh và các yếu tố sản khoa. Những thông tin này giúp bác sĩ xây dựng kế hoạch sinh phù hợp, đồng thời chuẩn bị các biện pháp dự phòng cho trẻ ngay sau khi chào đời.
Không phải tất cả phụ nữ nhiễm HIV đều phải sinh mổ. Việc lựa chọn sinh thường hay sinh mổ cần căn cứ vào tình trạng sức khỏe của người mẹ, tải lượng HIV, hiệu quả điều trị và các chỉ định sản khoa. Theo hướng dẫn chuyên môn quốc tế, khi tải lượng HIV được kiểm soát tốt, sinh đường âm đạo có thể là lựa chọn phù hợp; trong trường hợp tải lượng virus cao hoặc không xác định gần thời điểm sinh, bác sĩ có thể cân nhắc sinh mổ chủ động để giảm nguy cơ lây truyền.
Đặc biệt, thai phụ không nên tự quyết định phương pháp sinh hoặc trì hoãn đến bệnh viện vì sợ bị phân biệt đối xử. Việc sinh con cần được thực hiện tại cơ sở y tế có khả năng phối hợp giữa chuyên khoa sản, nhi và điều trị HIV, bảo đảm an toàn cho cả mẹ và trẻ.
Một yêu cầu quan trọng khác là hạn chế những can thiệp sản khoa không cần thiết có thể làm tăng nguy cơ trẻ tiếp xúc với máu của mẹ. Các thủ thuật như bấm ối sớm, sử dụng điện cực đặt trên da đầu thai nhi hoặc các can thiệp xâm lấn cần được cân nhắc theo chỉ định chuyên môn, tránh thực hiện nếu không thực sự cần thiết.
Đối với trẻ sinh ra từ mẹ nhiễm HIV, dự phòng bằng thuốc ARV sau sinh là bước không thể bỏ qua. Theo hướng dẫn của Bộ Y tế tại Quyết định 678/QĐ-BYT, phác đồ, liều lượng và thời gian sử dụng thuốc dự phòng cho trẻ được lựa chọn căn cứ vào kết quả đánh giá nguy cơ lây truyền HIV từ mẹ sang con. Trẻ có nguy cơ cao có thể cần phác đồ dự phòng phối hợp hai thuốc ARV.
Việc dự phòng phải được triển khai càng sớm càng tốt sau khi trẻ chào đời. Hướng dẫn của Viện Y tế quốc gia Hoa Kỳ (NIH) khuyến cáo trẻ phơi nhiễm HIV trong thai kỳ hoặc khi sinh cần được dùng thuốc ARV ngay sau sinh, lý tưởng trong vòng 6 giờ đầu. Đây là khoảng thời gian có ý nghĩa trong việc ngăn chặn virus hình thành và nhân lên trong cơ thể trẻ.
Vì vậy, gia đình cần phối hợp chặt chẽ với nhân viên y tế, bảo đảm trẻ được dùng thuốc đúng liều, đúng thời gian, không tự ý bỏ thuốc hoặc thay đổi phác đồ. Việc dự phòng cho trẻ phải được thực hiện đồng bộ với điều trị của người mẹ, không nên cho rằng mẹ đã điều trị ARV thì trẻ không cần dùng thuốc dự phòng.
Sau khi sinh, việc phòng lây truyền HIV vẫn chưa kết thúc. Người mẹ cần tiếp tục điều trị ARV, duy trì tải lượng virus ở mức thấp và tái khám theo lịch. Đây là yếu tố quan trọng để bảo vệ sức khỏe của mẹ, đồng thời hạn chế nguy cơ lây truyền HIV trong giai đoạn nuôi con.
Một nội dung cần được tư vấn kỹ là lựa chọn phương pháp nuôi dưỡng trẻ. HIV có thể lây truyền qua sữa mẹ, do đó quyết định cho trẻ bú mẹ hay sử dụng nguồn dinh dưỡng thay thế cần được cân nhắc dựa trên hướng dẫn của Bộ Y tế, điều kiện thực tế và đánh giá nguy cơ cụ thể của từng cặp mẹ con.
Theo Quyết định 678/QĐ-BYT, việc tư vấn nuôi dưỡng trẻ cần được thực hiện trước khi sinh và ngay sau sinh. Người mẹ cần được cung cấp đầy đủ thông tin về điều kiện, lợi ích và nguy cơ của việc nuôi con bằng sữa mẹ, sữa mẹ thanh trùng từ ngân hàng sữa mẹ hoặc sữa công thức để lựa chọn phương án phù hợp. Nếu sử dụng sữa công thức, gia đình cần được hướng dẫn cách pha, bảo quản và cho trẻ ăn bảo đảm vệ sinh, đủ dinh dưỡng.
WHO nhấn mạnh vai trò của điều trị ARV liên tục đối với phụ nữ nhiễm HIV trong việc giảm nguy cơ lây truyền qua đường bú mẹ. Tuy nhiên, việc lựa chọn phương pháp nuôi dưỡng cần tuân thủ chính sách và hướng dẫn chuyên môn tại từng quốc gia. Gia đình không nên tự ý thay đổi cách nuôi trẻ hoặc quyết định ngừng cho bú, chuyển sang sữa công thức mà không có tư vấn y tế phù hợp.
Một vấn đề quan trọng khác là chẩn đoán sớm tình trạng nhiễm HIV ở trẻ. Theo hướng dẫn tại Quyết định 678/QĐ-BYT, trẻ sinh ra từ mẹ nhiễm HIV được lấy mẫu máu xét nghiệm chẩn đoán sớm sau sinh từ 0-2 ngày tuổi tại cơ sở khám, chữa bệnh chuyên ngành sản phụ khoa. Sau đó, trẻ cần được chuyển gửi đến cơ sở chăm sóc và điều trị HIV để tiếp tục theo dõi, xét nghiệm theo lịch.
Cha mẹ cần hiểu rằng xét nghiệm kháng thể HIV ở trẻ nhỏ có thể bị ảnh hưởng bởi kháng thể từ mẹ truyền sang. Vì vậy, việc xác định trẻ có nhiễm HIV hay không phải dựa trên các xét nghiệm chẩn đoán phù hợp theo độ tuổi và hướng dẫn chuyên môn, không thể chỉ căn cứ vào một kết quả xét nghiệm thông thường.
Trong thời gian theo dõi, trẻ cần được thực hiện đầy đủ các xét nghiệm theo lịch, theo dõi sức khỏe, đánh giá sự phát triển thể chất và được tư vấn tiêm chủng phù hợp. Nếu được xác định nhiễm HIV, trẻ cần được kết nối điều trị ARV sớm, không trì hoãn việc điều trị. Trường hợp chưa xác định nhiễm HIV, trẻ vẫn cần tiếp tục được quản lý cho đến khi hoàn tất quy trình xét nghiệm loại trừ nhiễm HIV theo hướng dẫn.
Các chuyên gia cũng lưu ý, hiệu quả dự phòng không chỉ phụ thuộc vào thuốc mà còn liên quan đến khả năng duy trì điều trị lâu dài. Người mẹ cần được hỗ trợ để không bỏ thuốc, không bỏ tái khám; gia đình cần đồng hành trong việc chăm sóc trẻ, bảo đảm dinh dưỡng và theo dõi các dấu hiệu bất thường.
Thực tế cho thấy, nếu không có bất kỳ can thiệp nào, nguy cơ lây truyền HIV từ mẹ sang con có thể lên tới 30-40%. Tuy nhiên, theo thông tin được các chuyên gia chia sẻ trên Cổng thông tin điện tử Chính phủ, khi được phát hiện và can thiệp kịp thời, toàn diện, tỷ lệ này có thể giảm xuống dưới 5%, thậm chí dưới 2%.
Điều quan trọng là phụ nữ nhiễm HIV không nên mặc cảm, tự ti hay từ bỏ mong muốn làm mẹ. Với sự tiến bộ của y học, việc mang thai và sinh con khỏe mạnh hoàn toàn có thể thực hiện nếu người mẹ được tiếp cận dịch vụ y tế sớm, tuân thủ điều trị và trẻ được dự phòng, chăm sóc đúng cách. Bên cạnh nỗ lực của ngành y tế, sự đồng hành của gia đình và cộng đồng, cùng việc xóa bỏ kỳ thị, phân biệt đối xử với người sống chung với HIV sẽ góp phần giúp mọi phụ nữ được tiếp cận đầy đủ các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản và có cơ hội sinh ra những em bé khỏe mạnh.
