Những lợi ích từ thói quen ăn uống khoa học
Theo PGS.TS. Nguyễn Trọng Hưng, Giám đốc Trung tâm tư vấn, Phục hồi dinh dưỡng và Kiểm soát béo phì, Viện Dinh dưỡng Quốc gia cho biết, xây dựng thói quen dinh dưỡng có ý nghĩa cả trước mắt và lâu dài cho không chỉ cho một cá nhân mà còn cho cả gia đình, thậm chí tốt cho cả xã hội. Việc xây dựng thói quen dinh dưỡng từ sớm có ý nghĩa nền tảng trong phòng ngừa các bệnh không lây nhiễm như béo phì, đái tháo đường hay bệnh tim mạch, bởi những gì trẻ ăn uống và cách trẻ hình thành hành vi ăn uống trong những năm đầu đời sẽ "lập trình" chuyển hóa và sức khỏe lâu dài.
Về mặt sinh học, giai đoạn từ bào thai đến tuổi thiếu niên là thời kỳ các cơ quan chuyển hóa như gan, tụy, mô mỡ và hệ nội tiết hoàn thiện chức năng; nếu trong giai đoạn này trẻ tiếp xúc với chế độ ăn dư thừa năng lượng, nhiều đường tinh luyện và chất béo bão hòa, cơ thể sẽ hình thành xu hướng tích trữ năng lượng, tăng đề kháng insulin và rối loạn chuyển hóa lipid, những yếu tố cốt lõi dẫn đến các bệnh mạn tính khi trưởng thành. Ngược lại, một chế độ ăn cân đối, đa dạng và phù hợp nhu cầu giúp thiết lập sự điều hòa chuyển hóa ổn định, duy trì cân nặng hợp lý và giảm nguy cơ tích lũy yếu tố nguy cơ bệnh tật theo thời gian.
Xây dựng thói quen dinh dưỡng lành mạnh từ bữa ăn gia đình.
PGS.TS. Nguyễn Trọng Hưng cho biết, không chỉ dừng ở sinh lý, thói quen ăn uống còn mang tính hành vi và tâm lý sâu sắc. Trẻ nhỏ học cách ăn thông qua quan sát và lặp lại; nếu được tiếp xúc sớm với thực phẩm lành mạnh như rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, trẻ sẽ dễ chấp nhận và duy trì những lựa chọn này khi lớn lên.
Ngược lại, nếu thường xuyên sử dụng đồ ăn nhanh, nước ngọt, thực phẩm siêu chế biến, trẻ sẽ hình thành "khẩu vị lệch", ưa vị ngọt, béo, mặn, từ đó làm tăng nguy cơ tiêu thụ năng lượng vượt nhu cầu. Điều đáng lưu ý là các hành vi này có xu hướng bền vững, khó thay đổi ở tuổi trưởng thành, vì vậy can thiệp sớm mang lại hiệu quả phòng bệnh lâu dài hơn nhiều so với điều chỉnh muộn.
Một cơ chế quan trọng khác là sự điều hòa cảm giác đói–no. Khi trẻ được ăn uống đúng giờ, khẩu phần phù hợp và không bị ép ăn hoặc "thưởng–phạt" bằng thực phẩm, hệ thống tín hiệu nội tại (hormone như leptin, ghrelin) sẽ hoạt động hiệu quả, giúp trẻ tự nhận biết khi nào cần ăn và khi nào nên dừng. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong phòng ngừa béo phì. Ngược lại, việc ép trẻ ăn quá mức, cho ăn để "dỗ dành cảm xúc" hoặc cho phép ăn vặt không kiểm soát sẽ làm rối loạn tín hiệu đói–no, khiến trẻ dễ ăn theo cảm xúc và khó kiểm soát lượng ăn trong tương lai.
Hệ vi sinh đường ruột cũng chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ chế độ ăn sớm. Khẩu phần giàu chất xơ từ rau, củ, quả và thực phẩm tự nhiên giúp nuôi dưỡng hệ vi khuẩn có lợi, từ đó tạo ra các chất chuyển hóa hỗ trợ điều hòa đường huyết, lipid máu và phản ứng viêm. Ngược lại, chế độ ăn nghèo chất xơ, nhiều đường và chất béo xấu có thể làm mất cân bằng hệ vi sinh, góp phần vào tình trạng viêm mạn tính mức độ thấp, một cơ chế nền của nhiều bệnh không lây nhiễm. Vì vậy, xây dựng thói quen ăn uống lành mạnh từ nhỏ không chỉ là lựa chọn thực phẩm mà còn là cách "nuôi dưỡng hệ sinh thái bên trong" của cơ thể.
Ăn uống cân đối, đúng giờ
Từ góc độ thực hành lâm sàng, PGS.TS. Nguyễn Trọng Hưng cho biết, cha mẹ đóng vai trò quyết định trong việc định hình môi trường dinh dưỡng của trẻ. Trước hết, cần đảm bảo nguyên tắc ăn uống cân đối: đủ năng lượng theo nhu cầu tuổi, tỷ lệ hợp lý giữa các nhóm chất, ưu tiên thực phẩm tươi, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn.
Việc đa dạng hóa thực phẩm là rất quan trọng để cung cấp đầy đủ vi chất và giúp trẻ làm quen với nhiều hương vị khác nhau. Cha mẹ nên duy trì bữa ăn gia đình đều đặn, vì đây không chỉ là thời điểm cung cấp dinh dưỡng mà còn là cơ hội giáo dục hành vi ăn uống, tạo thói quen ăn đúng giờ, ăn chậm, nhai kỹ.
"Một lưu ý quan trọng là không sử dụng thực phẩm như công cụ thưởng–phạt, đặc biệt là đồ ngọt hoặc thức ăn nhanh, vì điều này dễ tạo mối liên hệ cảm xúc không lành mạnh với ăn uống. Thay vào đó, cần khuyến khích trẻ lắng nghe cơ thể, ăn khi đói và dừng khi no. Việc ép trẻ ăn hết khẩu phần hoặc so sánh với trẻ khác có thể gây phản tác dụng, làm trẻ mất cảm giác tự nhiên về nhu cầu ăn uống. Đồng thời, cha mẹ cần làm gương: trẻ có xu hướng bắt chước hành vi của người lớn, vì vậy một gia đình có thói quen ăn uống lành mạnh sẽ là môi trường tốt nhất để trẻ phát triển", PGS.TS. Nguyễn Trọng Hưng.
Bên cạnh đó, cần kiểm soát hợp lý việc tiêu thụ đường và muối. Trẻ em hiện nay dễ tiếp cận với nước ngọt, bánh kẹo và đồ ăn nhanh; nếu không kiểm soát, lượng đường và natri cao có thể làm tăng nguy cơ béo phì, tăng huyết áp và rối loạn chuyển hóa từ sớm. Cha mẹ nên đọc nhãn thực phẩm, hạn chế các sản phẩm có hàm lượng đường cao, đồng thời khuyến khích trẻ uống nước lọc thay vì đồ uống có đường. Việc hình thành thói quen này từ nhỏ sẽ giúp trẻ duy trì lựa chọn lành mạnh khi trưởng thành.
Ngoài chế độ dinh dưỡng, lối sống tổng thể cũng cần được chú trọng. Vận động thể lực thường xuyên giúp cân bằng năng lượng, cải thiện chuyển hóa và giảm nguy cơ tích tụ mỡ. Giấc ngủ đủ và chất lượng cũng đóng vai trò điều hòa hormone liên quan đến cảm giác đói–no và chuyển hóa năng lượng. Thời gian sử dụng thiết bị điện tử nên được kiểm soát để tránh lối sống ít vận động, yếu tố nguy cơ quan trọng của các bệnh không lây nhiễm.
Việc xây dựng thói quen dinh dưỡng từ nhỏ là một chiến lược phòng bệnh mang tính lâu dài và hiệu quả, tác động đồng thời đến chuyển hóa, hành vi và môi trường sống của trẻ. Khi trẻ được nuôi dưỡng trong một hệ thống ăn uống cân đối, khoa học và nhất quán, nguy cơ mắc các bệnh như béo phì, đái tháo đường và tim mạch sẽ giảm đáng kể trong suốt cuộc đời. Vai trò của cha mẹ không chỉ là cung cấp thực phẩm mà còn là người định hướng, làm gương và tạo môi trường tích cực để trẻ hình thành những thói quen lành mạnh, một "vốn sức khỏe" quý giá cho tương lai.
