Gai đôi cột sống hay tật nứt đốt sống là một dị tật bẩm sinh từ lúc sinh ra do trong quá trình hình thành từ bào thai ống thần kinh đóng không hoàn toàn và phần xương sống nằm phía trên của dây sống cũng không đóng hoàn toàn. Gai đôi thường gặp ở đoạn cột sống thắt lưng –cùng là nơi hai mẫu gai ghép lại chậm hơn các đốt sống phía trên và sự cốt hóa ở đoạn đốt sống này cũng chỉ hoàn thiện khi cơ thể trên 10 tuổi.
1. Triệu chứng gai đôi cột sống
Diễn tiến của gai đôi cột sống phụ thuộc vào thể bệnh, cụ thể như sau:
- Thể ẩn:
Thể ẩn là thể phổ biến nhất, gặp ở khoảng 10 - 20% dân số. Phần lớn người mang dị tật này sống bình thường cả đời và chỉ tình cờ biết khi chụp X-quang vì một lý do khác. Một tỉ lệ nhỏ có thể xuất hiện đau âm ỉ vùng thắt lưng, tăng khi cúi người, chạy nhảy hoặc ho và giảm khi nghỉ ngơi. Tuy nhiên đau thắt lưng là triệu chứng rất thường gặp trong cộng đồng nên khi có gai đôi trên phim, bác sĩ vẫn cần tìm các nguyên nhân khác trước khi quy kết cho dị tật này.
- Thể có túi phình:
Với thể có túi phình, đặc biệt là thoát vị tủy - màng tủy, khiếm khuyết thần kinh đã hình thành từ trong bào thai. Mức độ tổn thương tùy vị trí và kích thước tổn thương như: Dị dạng xương khớp; rối loạn vận động; tổn thương thần kinh, não úng thuỷ…Biến chứng này gây mất hoặc giảm cảm giác da, đồng thời làm rối loạn chức năng cơ tròn dẫn đến đại tiểu tiện không tự chủ.
Phẫu thuật gai đôi cột sống đối với các trường hợp ở trẻ sơ sinh có khối thoát vị bao gồm dịch não tủy và tủy sống, các rễ thần kinh lồi ra sau làm tăng nguy cơ nhiễm trùng thần kinh. Ảnh BVCC
Đa phần gai đôi cột sống ở người trưởng thành là ở thể ẩn, không có triệu chứng, thường chỉ tình cờ phát hiện được qua chụp X-quang. Gai đôi ở trẻ em thì nguy hiểm hơn vì nơi hở thường lớn dễ gây thoát vị màng tủy, tủy màng tủy.
Tuy vậy cũng có trường hợp gai đôi cột sống có thoát vị tủy – màng tủy lại gây ra những triệu chứng nghiêm trọng ở người bệnh. Trong dạng này tổn thương hở cung sau đốt sống dẫn đến dịch não tủy, màng cứng, màng nhện tủy và tủy sống lồi ra sau tạo thành một khối thoát vị ở phía sau lưng. Tùy theo mức độ, thành phần thoát vị, vị trí khối thoát vị mà biểu hiện những triệu chứng khác nhau như:
- Bất thường vận động, yếu chi, liệt chi.
- Bất thường về thần kinh, rối loạn cảm giác, rối loạn cơ tròn gây rối loạn tiểu tiện, đại tiện.
- Cong vẹo cột sống, gù, gãy xương, trật khớp.
- Các bất thường về nghe, nhìn.
- Động kinh.
Chẩn đoán gai đôi cột sống
Hầu như các bệnh nhân gai đôi cột sống là không có triệu chứng, thường chỉ tình cờ phát hiện nên chẩn đoán gai đôi cột sống vẫn dựa trên chụp X-quang cột sống, đây là một phương pháp đơn giản và tiết kiệm.
Ngoài ra chụp cắt lớp vi tính vùng tổn thương giúp đánh giá tình trạng cung sau đốt sống, não úng thủy, thoát vị dịch não tủy.
Chụp cộng hưởng từ cho đánh giá chi tiết về những tổn thương tủy sống, bất thường phần mềm liên quan.
Cách điều trị và phòng bệnh gai đôi cột sống
Điều trị:
Hầu hết các trường hợp gai đôi cột sống ở thể ẩn, không có triệu chứng và không cần điều trị gì.
Phẫu thuật đối với các trường hợp ở trẻ sơ sinh có khối thoát vị bao gồm dịch não tủy và tủy sống, các rễ thần kinh lồi ra sau làm tăng nguy cơ nhiễm trùng thần kinh.
Phòng bệnh:
Yếu tố quyết định là phải cung cấp đủ acid folic ngay từ khi mới mang thai. Khuyến cáo phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ, những người có kế hoạch mang thai cần bổ sung 400mcg acid folic mỗi ngày.
