Sốt rét thể thông thường nói chung thường không gây nên những triệu chứng bệnh lý tổn thương ở phổi và phế quản. Tuy nhiên, trong các trường hợp bị sốt rét nặng, sốt rét ác tính thể não, hai biến chứng có thể xảy ra do người bệnh bị rối loạn hô hấp là phù phổi cấp và suy hô hấp cấp kiểu hội chứng trụy hô hấp cấp ở người lớn.
Xử trí trường hợp suy hô hấp Khi bệnh nhân bị sốt rét nặng, sốt rét ác tính có dấu hiệu suy hô hấp; cần xử trí bằng cách đặt ống canule miệng họng; hút đờm dãi ở miệng, họng; cho người bệnh nằm đầu cao một góc từ 30-45 độ so với mặt phẳng nằm. Đồng thời làm thông khí nhân tạo xâm nhập và dùng kháng sinh khi có hiện tượng bội nhiễm phổi. Trường hợp bệnh nhân bị phù phổi cấp, cần ngừng truyền dịch, tiêm thuốc lợi tiểu furosemide tĩnh mạch để lợi tiểu; điều trị thuốc trợ tim mạch, cho người bệnh thở ôxy và hỗ trợ hô hấp bằng cách thở máy; có thể lọc máu liên tục nếu có điều kiện. Một vấn đề cần chú ý là hạn chế thủ thuật mở khí quản và dùng các loại thuốc ức chế hô hấp.
Rối loạn hô hấp là biến chứng khá phổ biến của sốt rét nặng, sốt rét ác tính thể não; chúng đứng hàng thứ tư sau biến chứng rối loạn nước điện giải, rối loạn tiêu hóa, suy thận cấp và được biểu hiện dưới nhiều dạng khác nhau.
Thường gặp nhất là ứ đọng đờm dãi, gây suy thở do ùn tắc đường hô hấp trên. Bệnh nhân thở khò khè, đe dọa bị ngạt thở do tình trạng hôn mê sâu, mất phản xạ nuốt hoặc tụt cuống lưỡi làm ứ đọng nước bọt, đờm dãi hoặc do co thắt thanh quản, khí quản xảy ra trong các cơn co giật. Trường hợp này kéo dài sẽ dẫn đến viêm phế quản và viêm phổi.
Viêm phế quản - phổi bội nhiễm dễ xảy ra khi bệnh nhân có tình trạng hôn mê kéo dài, nằm lâu ở một tư thế làm đờm dãi bị ùn tắc lâu ngày hoặc hút đờm dãi không bảo đảm vô khuẩn. Biến chứng này khó phát hiện sớm bằng ống nghe và quan sát, vì vậy thường căn cứ vào phim chụp Xquang phổi và dấu hiệu bạch cầu tăng.
 Tổn thương phổi do sốt rét trên tiêu bản. |
Ngoài ra, suy hô hấp còn do nhiễm toan chuyển hóa xảy ra trong một số trường hợp bệnh rất nặng. Nhiễm toan chuyển hóa cao có thể gây rối loạn hô hấp kiểu Cheyne-Stokes hoặc Kussmaul. Trường hợp suy hô hấp này do nguyên nhân từ não bị nhiễm toan, cũng hiếm gặp.
Suy hô hấp kiểu hội chứng trụy hô hấp cấp ở người lớn (ARDS)
Hội chứng trụy hô hấp cấp ở người lớn được xem như một hội chứng “tổn thương phổi do sốt rét” với các đặc điểm như hai lá phổi bị sung huyết, xuất huyết, phù nề mao mạch, phế quản giãn chứa nhiều đại thực bào có sắc tố, tương bào, tế bào lympho và hồng cầu nhiễm ký sinh trùng sốt rét.
Phổi tổn thương tùy theo thể bệnh sốt rét
Tùy theo thể bệnh sốt rét bị mắc, bệnh nhân có thể bị tổn thương ở phổi với những dấu hiệu bệnh lý khác nhau.
Đối với sốt rét thể thông thường, phổi có màu sẫm, hơi chắc. Quan sát tiêu bản vi thể phổi thấy mạch máu nhỏ và mao mạch phế nang ứ đọng hồng cầu, có hồng cầu nhiễm ký sinh trùng sốt rét. Nhiều phế nang chứa dịch phù, hồng cầu, tế bào biểu mô bong ra.