Đáng lo ngại, tình trạng kháng kháng sinh ngày càng gia tăng, khiến việc điều trị trở nên khó khăn hơn và làm tăng nguy cơ biến chứng, đặc biệt ở trẻ nhỏ.
Giao mùa, bệnh hô hấp ở trẻ gia tăng
Theo PGS.TS Nguyễn Thị Diệu Thúy, Trưởng khoa Nhi, Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, thời điểm chuyển từ mùa hè sang mùa thu là giai đoạn giao mùa, khi nhiệt độ trong ngày có sự thay đổi lớn, có thời điểm nắng nóng nhưng cũng xuất hiện những đợt mưa, nhiệt độ giảm nhanh. Đây là điều kiện thuận lợi khiến các tác nhân gây bệnh đường hô hấp gia tăng hoạt động.
Theo chuyên gia, nguy cơ mắc bệnh ở trẻ còn tăng lên khi bước vào năm học mới. Từ môi trường gia đình, trẻ bắt đầu tập trung đông tại trường học, nhà trẻ, làm tăng mật độ tiếp xúc và khả năng lây truyền của các tác nhân gây bệnh đường hô hấp.
PGS.TS Nguyễn Thị Diệu Thúy thăm khám cho trẻ mắc bệnh hô hấp tại Trưởng khoa Nhi, Bệnh viện Đại học Y Hà Nội. Ảnh: Thái Bình
Bên cạnh đó, trẻ vừa trải qua kỳ nghỉ hè, có sự thay đổi về môi trường sinh hoạt, chế độ ngủ nghỉ và bắt đầu trở lại với lịch học tập. Những yếu tố này có thể tác động đến sức khỏe và khiến trẻ dễ mắc các bệnh đường hô hấp hơn.
"Đó là lý do các đợt giao mùa như tháng 8-9 hoặc giai đoạn tháng 3-5 thường ghi nhận sự gia tăng các bệnh lý đường hô hấp ở trẻ", PGS.TS Thúy nói.
Trong số các tác nhân gây bệnh, phế cầu và Haemophilus influenzae (HI) là những vi khuẩn thường gặp ở trẻ nhỏ. Phế cầu đặc biệt đáng lưu ý bởi ngoài các bệnh lý thường gặp, vi khuẩn này có thể xâm lấn vào máu, hệ thần kinh trung ương và gây những bệnh cảnh nặng, đe dọa tính mạng.
Phế cầu có thể gây viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết
Phế cầu khuẩn là một trong những vi khuẩn có thể cư trú tại đường hô hấp của con người. Trong nhiều trường hợp, vi khuẩn tồn tại mà không gây bệnh. Tuy nhiên, khi gặp điều kiện thuận lợi, đặc biệt ở trẻ nhỏ hoặc những người có yếu tố nguy cơ, phế cầu có thể gây viêm tai giữa, viêm phổi và các bệnh nhiễm trùng xâm lấn (IPD) như nhiễm khuẩn huyết, viêm màng não.
Dữ liệu giám sát tại Bệnh viện Nhi đồng 1 và Bệnh viện Nhi đồng 2 TP.HCM giai đoạn 2012-2021 cho thấy phế cầu khuẩn là tác nhân phổ biến nhất gây viêm màng não do vi khuẩn ở trẻ dưới 5 tuổi, chiếm 86,1%. Tiếp theo là H. influenzae với 7,6% và não mô cầu với 6,3%.
Tại Bệnh viện Nhi Trung ương, nghiên cứu trên 274 trẻ mắc bệnh phế cầu xâm lấn trong giai đoạn 2019-2022 ghi nhận 24 trường hợp tử vong. Đáng chú ý, 84,7% số ca tử vong thuộc nhóm trẻ dưới 5 tuổi, tương ứng tỷ lệ tử vong khoảng 8,8%.
Theo PGS.TS Nguyễn Thị Diệu Thúy, phế cầu có thể tồn tại trong đường hô hấp của những người hoàn toàn khỏe mạnh. Người lớn có hệ miễn dịch tốt có thể mang vi khuẩn nhưng không biểu hiện bệnh, sau đó vô tình truyền cho trẻ nhỏ trong gia đình.
"Ví dụ, người lớn thường xuyên tiếp xúc với bệnh nhân tại bệnh viện có thể mang vi khuẩn nhưng không có biểu hiện bệnh. Khi trở về nhà, họ có thể vô tình truyền vi khuẩn cho con, cháu"- PGS.TS Thúy giải thích.
Đáng lưu ý, bệnh nặng do phế cầu không chỉ xảy ra ở những trẻ có bệnh nền. Trẻ khỏe mạnh vẫn có thể mắc bệnh nặng, đặc biệt khi nhiễm những chủng có khả năng gây bệnh cao hoặc khi vi khuẩn kháng với nhiều loại kháng sinh.
Theo các chuyên gia, một trong những vấn đề đáng lo ngại hiện nay là tình trạng phế cầu kháng kháng sinh. Nếu trước đây nhiều trường hợp nhiễm phế cầu có thể đáp ứng tương đối tốt với các kháng sinh thông thường, thì hiện nay việc điều trị một số bệnh cảnh đã trở nên phức tạp hơn do vi khuẩn đề kháng với nhiều nhóm kháng sinh thông thường.
Các nghiên cứu tại Việt Nam cho thấy tỷ lệ phế cầu kháng với nhiều nhóm kháng sinh phổ biến ở mức đáng lưu ý. Đáng lo ngại hơn, vi khuẩn có thể đồng thời kháng nhiều nhóm thuốc, hình thành tình trạng đa kháng kháng sinh.
Tại Bệnh viện Nhi Trung ương, nghiên cứu giai đoạn 2019-2022 ghi nhận 75,3% các chủng phế cầu gây bệnh xâm lấn đề kháng với cephalosporin thế hệ ba. Tỷ lệ đề kháng với erythromycin và clindamycin cũng ở mức cao. Một số nghiên cứu tại Cần Thơ và Nghệ An cũng ghi nhận tỷ lệ đề kháng cao với nhiều nhóm kháng sinh thông thường.
Điều này khiến bác sĩ phải căn cứ vào biểu hiện lâm sàng, mức độ nặng của bệnh và kết quả xét nghiệm, đặc biệt là kháng sinh đồ, để lựa chọn phác đồ điều trị phù hợp.
Trẻ dưới 5 tuổi và nhóm có bệnh nền cần đặc biệt lưu ý
Phế cầu có thể gây bệnh ở mọi lứa tuổi nhưng đặc biệt đáng lưu ý ở trẻ nhỏ, nhất là trẻ dưới 5 tuổi. Theo PGS.TS Thúy, trẻ càng nhỏ tuổi thì nguy cơ diễn tiến nặng càng cần được quan tâm.
Bệnh do phế cầu thường có biểu hiện nhiễm trùng khá điển hình như sốt, ho, chảy mũi sau đó có thể xuất hiện khó thở, mệt mỏi và tổn thương phổi rõ rệt.
Phế cầu có thể gây bệnh ở mọi lứa tuổi nhưng đặc biệt đáng lưu ý ở trẻ nhỏ, nhất là trẻ dưới 5 tuổi. Ảnh Thái Bình
Khác với một số bệnh do virus có thể diễn tiến nhanh rồi hồi phục tương đối nhanh, bệnh do phế cầu có thể kéo dài và dai dẳng hơn. Một đợt bệnh có thể diễn tiến 7-10 ngày hoặc lâu hơn tùy mức độ và biến chứng.
Trong những trường hợp nặng, thời gian điều trị có thể kéo dài nhiều tuần. Đặc biệt nguy hiểm là khi phế cầu xâm lấn gây viêm màng não. Đây là biến chứng có thể để lại những hậu quả lâu dài đối với trẻ, từ tổn thương thần kinh, ảnh hưởng khả năng nhận thức, học tập đến chậm phát triển tâm thần - vận động.
Đáng chú ý, một số di chứng thần kinh có thể không biểu hiện rõ ngay sau khi trẻ khỏi bệnh mà chỉ được nhận thấy trong quá trình phát triển. Trẻ có thể chậm nói, chậm phát triển nhận thức hoặc gặp khó khăn về vận động khi lớn lên.
Theo các chuyên gia, nguy cơ bệnh do phế cầu không chỉ giới hạn ở trẻ nhũ nhi và trẻ dưới 5 tuổi. Những trẻ lớn hơn nhưng có bệnh nền nguy cơ cao cũng cần được đặc biệt lưu ý bao gồm trẻ mắc bệnh thận mạn, bệnh gan mạn, hen dai dẳng mức độ trung bình hoặc nặng, suy giảm miễn dịch, bệnh tim hoặc phổi mạn tính và tiểu đường.
Tiêm chủng đúng lịch, không chờ bệnh mới phòng
Theo PGS.TS Nguyễn Thị Diệu Thúy, vắc xin không thể bao phủ tất cả các chủng phế cầu, nhưng tiêm chủng vẫn là biện pháp quan trọng giúp giảm nguy cơ mắc bệnh và bệnh nặng ở những chủng được vắc xin bao phủ.
Việc tiêm chủng cần được thực hiện đúng lịch, đủ liều theo khuyến cáo, phù hợp với độ tuổi và tình trạng sức khỏe của trẻ. Phụ huynh không nên trì hoãn tiêm chủng khi trẻ đang khỏe mạnh và đã đến thời điểm được khuyến cáo tiêm.
Cùng với tiêm chủng, gia đình cần duy trì các biện pháp phòng bệnh đường hô hấp như rửa tay thường xuyên, giữ vệ sinh môi trường sống, hạn chế để trẻ tiếp xúc gần với người đang có triệu chứng hô hấp và không dùng chung đồ dùng cá nhân.
Đặc biệt, phụ huynh cần nhận biết các dấu hiệu cảnh báo bệnh nặng như sốt cao kéo dài, trẻ khó thở, thở nhanh, tím tái, li bì, bỏ bú hoặc ăn uống kém, nôn nhiều, co giật hoặc có biểu hiện bất thường về ý thức. Khi xuất hiện những dấu hiệu này, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để được thăm khám và đánh giá kịp thời.
