Khai thác lợi thế bản địa, mở hướng sinh kế
Việt Nam có nguồn tài nguyên dược liệu phong phú với hơn 5.100 loài cây thuốc được ghi nhận. Nhiều loài có giá trị kinh tế cao, phân bố tại các khu vực miền núi, nơi đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống. Đây là lợi thế để phát triển kinh tế địa phương, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân.
Tuy nhiên, tiềm năng này chưa được khai thác tương xứng. Theo số liệu của ngành lâm nghiệp, khoảng 300 loài dược liệu thường xuyên được khai thác, trong khi nhu cầu nguyên liệu làm thuốc ước tính 60.000-80.000 tấn mỗi năm. Nguồn cung trong nước mới đáp ứng khoảng 20-30% nhu cầu.
Thực tế cho thấy, phát triển dược liệu có thể trở thành hướng sinh kế quan trọng tại các địa phương miền núi nếu được tổ chức sản xuất bài bản. Thay vì khai thác tự nhiên nhỏ lẻ, người dân có thể tham gia trồng, chăm sóc và thu hái dược liệu theo quy trình, từng bước hình thành vùng nguyên liệu tập trung.
Điều quan trọng là lựa chọn cây trồng phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu và tập quán canh tác của từng địa phương. Khi sản xuất gắn với nhu cầu thị trường và có đầu ra ổn định, cây dược liệu mới có thể mang lại nguồn thu lâu dài cho người dân.
Phát triển dược liệu dưới tán rừng, tạo sinh kế bền vững
Một hướng đi giàu tiềm năng tại các địa phương miền núi là phát triển cây dược liệu dưới tán rừng. Mô hình này tận dụng điều kiện sinh thái tự nhiên, hạn chế việc chuyển đổi đất rừng, đồng thời tạo thêm nguồn thu cho cộng đồng tham gia quản lý, bảo vệ rừng.
Mô hình trồng dược liệu dưới tán rừng, tạo sinh kế bền vững cho người dân.
Sâm Ngọc Linh là một ví dụ tiêu biểu. Tại khu vực núi Ngọc Linh, việc liên kết doanh nghiệp với người dân đã mở ra cơ hội phát triển vùng trồng dược liệu. Cách làm này giúp người dân có thêm sinh kế ngay trên địa bàn sinh sống, đồng thời tạo sự gắn kết giữa phát triển kinh tế với bảo vệ tài nguyên. Khi rừng mang lại lợi ích thiết thực, cộng đồng có thêm động lực duy trì và gìn giữ hệ sinh thái.
Ngày 13/5/2025, tại cuộc làm việc về phát triển dược liệu dưới tán rừng, yêu cầu gắn phát triển dược liệu với mục tiêu “giữ dân, giữ rừng” tiếp tục được nhấn mạnh. Điều này cho thấy bảo vệ rừng không thể tách rời việc bảo đảm sinh kế, nâng cao đời sống cho người dân sống phụ thuộc vào rừng.
Dù vậy, phát triển dược liệu dưới tán rừng cần được quy hoạch và kiểm soát chặt chẽ. Việc lựa chọn loài cây, mật độ trồng và phương thức chăm sóc phải phù hợp với hệ sinh thái, tránh làm suy giảm đa dạng sinh học hoặc gây tác động tiêu cực đến cấu trúc rừng.
Hình thành chuỗi giá trị để người dân hưởng lợi lâu dài
Một trong những khó khăn của người trồng dược liệu hiện nay là đầu ra thiếu ổn định. Nhiều nơi vẫn sản xuất nhỏ lẻ, thiếu liên kết với doanh nghiệp, chưa có quy trình đồng bộ từ giống, kỹ thuật canh tác đến thu hoạch, sơ chế và tiêu thụ. Khi thị trường biến động, người dân dễ rơi vào tình trạng được mùa mất giá hoặc không tìm được nơi thu mua.
Vì vậy, phát triển dược liệu cần chuyển từ tư duy mở rộng diện tích sang xây dựng chuỗi giá trị. Trong đó, doanh nghiệp kết nối thị trường, đầu tư chế biến và tiêu thụ sản phẩm; hợp tác xã tổ chức sản xuất, hỗ trợ kỹ thuật; người dân trực tiếp trồng, chăm sóc và bảo vệ vùng nguyên liệu.
Việc phát triển cơ sở sơ chế, chế biến tại địa phương cũng có ý nghĩa quan trọng. Thay vì chỉ bán nguyên liệu thô, dược liệu có thể được chế biến thành những sản phẩm có giá trị cao hơn, góp phần nâng thu nhập và tạo thêm việc làm cho lao động tại chỗ.
Định hướng phát triển vùng dược liệu gắn với công nghiệp chế biến đã được thể hiện trong nhiều chủ trương, chính sách của Nhà nước. Đáng chú ý, Quyết định số 463/QĐ-TTg ngày 28/2/2025 đặt ra định hướng phát triển khu vực Quảng Nam trước đây thành trung tâm công nghiệp dược liệu, lấy sâm Ngọc Linh làm sản phẩm chủ lực.
Để chuỗi giá trị vận hành hiệu quả, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền, doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân. Các cam kết về chất lượng, sản lượng, giá thu mua và trách nhiệm tiêu thụ cần được xác định rõ ràng. Người dân cũng cần được tiếp cận nguồn giống đạt chuẩn, hướng dẫn kỹ thuật và thông tin thị trường, tránh tình trạng tự phát mở rộng diện tích theo phong trào.
Bảo tồn tri thức bản địa, phát triển dược liệu có trách nhiệm
Bên cạnh giá trị kinh tế, dược liệu còn gắn với tri thức sử dụng cây thuốc được cộng đồng tích lũy qua nhiều thế hệ. Đây là nguồn vốn quý cần được bảo tồn, kế thừa có chọn lọc và kết hợp với nghiên cứu khoa học để phát huy hiệu quả.
Việc phát triển vùng trồng cần chú trọng bảo tồn nguồn gen, lựa chọn giống phù hợp, áp dụng quy trình canh tác an toàn và kiểm soát chất lượng nguyên liệu. Các tiêu chuẩn như thực hành tốt nuôi trồng và thu hái dược liệu (GACP) cần được quan tâm nhằm bảo đảm chất lượng, truy xuất nguồn gốc và nâng cao khả năng cạnh tranh của sản phẩm.
Đặc biệt, lợi ích từ phát triển dược liệu cần được chia sẻ công bằng với cộng đồng địa phương. Người dân không chỉ tham gia trồng và thu hoạch mà cần được hưởng lợi tương xứng từ công sức bảo vệ rừng, duy trì nguồn gen và gìn giữ tri thức bản địa.
Phát triển dược liệu gắn với sinh kế người dân vùng cao vì thế không đơn thuần là câu chuyện mở rộng diện tích hay tăng sản lượng. Đây là quá trình kết nối bảo tồn tài nguyên, tổ chức sản xuất, chế biến và tiêu thụ sản phẩm. Khi người dân có thu nhập ổn định, doanh nghiệp có nguồn nguyên liệu chất lượng và tài nguyên được khai thác hợp lý, dược liệu mới có thể trở thành động lực phát triển kinh tế bền vững cho các địa phương miền núi.