Nhiều loài cây thuốc có giá trị phân bố trong các hệ sinh thái rừng. Đây là nguồn tài nguyên phục vụ nghiên cứu, sản xuất dược liệu, nhưng cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát hoạt động thu hái để tránh làm suy giảm nguồn cây thuốc trong tự nhiên.
Theo PGS.TS Phạm Thanh Huyền, Giám đốc Trung tâm Tài nguyên Dược liệu, Viện Dược liệu (Bộ Y tế), việc khai thác dược liệu cần tuân thủ các tiêu chuẩn, quy trình phù hợp; phải thu hái đúng loài và tránh khai thác quá mức dẫn đến nguy cơ cạn kiệt, thậm chí tuyệt chủng.
Chuyên gia cũng lưu ý, thu hái sai loài, sai thời điểm hoặc không tuân thủ quy trình có thể ảnh hưởng đến chất lượng dược liệu. Như vậy, hoạt động thu hái không chỉ liên quan đến sản lượng nguyên liệu mà còn tác động đến chất lượng và khả năng duy trì nguồn tài nguyên.
Do đó, khai thác dược liệu tự nhiên cần dựa trên đặc điểm sinh học của từng loài, xác định bộ phận có thể thu hái và thời điểm phù hợp. Với những loài có nguy cơ suy giảm, việc kiểm soát khai thác cần được đặt ra chặt chẽ hơn, thay vì chạy theo nhu cầu nguyên liệu.
Phát triển dược liệu trong rừng phải phù hợp sinh thái
Bên cạnh khai thác cây thuốc mọc tự nhiên, phát triển dược liệu dưới tán rừng cũng là hướng được quan tâm. Tuy nhiên, không phải loài dược liệu nào cũng phù hợp với điều kiện sinh thái của rừng, và không phải phương thức trồng nào cũng bảo đảm không ảnh hưởng đến hệ sinh thái.
Việc lựa chọn cây dược liệu cần căn cứ vào điều kiện lập địa, đặc điểm sinh trưởng và khả năng thích nghi của từng loài. Phương thức trồng cũng cần hạn chế tác động đến thảm thực vật, đất rừng và quá trình tái sinh tự nhiên.
Nghị định số 183/2025/NĐ-CP của Chính phủ, có hiệu lực từ ngày 15/8/2025, đã bổ sung quy định về nuôi, trồng phát triển và thu hoạch cây dược liệu trong rừng đặc dụng, rừng phòng hộ và rừng sản xuất. Theo đó, hoạt động này phải bảo đảm duy trì diện tích, chất lượng rừng, diễn thế tự nhiên và mục đích sử dụng của khu rừng. Cây dược liệu được lựa chọn phải có đặc điểm sinh thái phù hợp với điều kiện lập địa của khu vực.
Đáng chú ý, quy định không cho phép lợi dụng hoạt động nuôi, trồng phát triển cây dược liệu để thu hoạch cây dược liệu tự nhiên trong rừng. Sản phẩm sau thu hoạch phải được vận chuyển ra khỏi rừng, không thực hiện các công đoạn ngâm, ủ, sấy, bảo quản và chế biến dược liệu tại đây.
Đối với rừng đặc dụng, phương thức nuôi, trồng phát triển cây dược liệu được quy định theo hướng trồng phân tán hoặc trồng theo đám, bảo đảm phân bố phù hợp; tổng diện tích nuôi, trồng không vượt quá một phần ba diện tích lô rừng. Quy định này cho thấy hoạt động phát triển dược liệu cần được đặt trong giới hạn quản lý cụ thể, không thể mở rộng tùy ý.
Giữ sinh cảnh để duy trì nguồn dược liệu lâu dài
Một yêu cầu quan trọng khi phát triển dược liệu gắn với rừng là không làm suy giảm môi trường sống của các loài cây thuốc và sinh vật khác. Rừng không chỉ là nơi cung cấp nguyên liệu mà còn duy trì các điều kiện sinh thái để các loài tồn tại, sinh trưởng và tái sinh.
Vì vậy, hiệu quả của mô hình phát triển dược liệu không nên chỉ được đánh giá bằng diện tích trồng hay sản lượng thu hoạch. Những yếu tố như mức độ tác động đến thảm thực vật, chất lượng đất, khả năng tái sinh của rừng và sự phù hợp của loài cây với sinh cảnh cũng cần được xem xét.
Vùng trồng dược liệu HTX Nông nghiệp Cồ Dề Chải.
Nghị định 183/2025/NĐ-CP yêu cầu phương án nuôi, trồng phát triển và thu hoạch cây dược liệu trong rừng phải xác định hiện trạng tài nguyên rừng, loài cây dự kiến phát triển, phương thức thực hiện và hoạt động quản lý, bảo vệ, phát triển, phục hồi rừng tại khu vực triển khai. Đối với việc trồng dưới tán rừng tự nhiên, phương án còn phải tính đến việc luân chuyển vị trí, bảo đảm không làm suy giảm diện tích, chất lượng rừng và không ảnh hưởng đến khả năng tái sinh.
Từ thực tế thu hái dược liệu, lưu ý của PGS.TS Phạm Thanh Huyền về việc khai thác đúng loài, đúng quy trình và tránh thu hái quá mức cũng đặt ra yêu cầu đối với người dân, đơn vị thu mua và các tổ chức tham gia phát triển vùng dược liệu. Việc tuân thủ quy trình cần trở thành nguyên tắc xuyên suốt, từ khai thác cây thuốc tự nhiên đến nuôi trồng và thu hoạch trong rừng.
Phát triển dược liệu gắn với bảo vệ rừng vì vậy cần hướng đến việc sử dụng hợp lý tài nguyên, không làm tổn hại môi trường sống và duy trì khả năng phục hồi của hệ sinh thái. Khi hoạt động sản xuất được tổ chức phù hợp với điều kiện tự nhiên và quy định quản lý rừng, giá trị của cây thuốc mới có thể được khai thác lâu dài mà không đánh đổi bằng sự suy giảm tài nguyên.