Các nhà khoa học quốc tế vừa công bố một phát hiện về mặt di truyền gây sốc liên quan đến số phận thực sự của người Neanderthal, được xem loài "anh em" gần gũi nhất với loài Người tinh khôn (Homo sapiens) chúng ta.
Dưới sự dẫn dắt của Giáo sư Cosimo Posth từ Trung tâm Senckenberg về Tiến hóa và Môi trường cổ đại thuộc Đại học Tübingen (Đức), nhóm nghiên cứu đã làm sáng tỏ một chương lịch sử đầy kịch tính của loài người cổ này ngay trước khi họ biến mất khỏi châu Âu khoảng 40.000 năm trước.
Theo đó, dù Neanderthal từng sinh sống liên tục trên lục địa châu Âu suốt một khoảng thời gian dài từ khoảng 400.000 đến 40.000 năm trước, những chi tiết về sự biến đổi dân số của họ trước đây còn tồn tại nhiều khoảng trống chưa được giải đáp.
Dựa trên dữ liệu được đăng trên tạp chí Proceedings of the National Academy of Sciences, các nhà khoa học chỉ ra rằng khoảng 75.000 năm trước, những biến đổi khí hậu khắc nghiệt trong kỷ Băng hà cuối cùng đã gây ra một cuộc sụp đổ dân số nghiêm trọng.
Trong giai đoạn khủng hoảng này, chỉ một nhóm nhỏ người Neanderthal may mắn sống sót nhờ tìm được nơi ẩn náu tại vùng tây nam nước Pháp ngày nay, nơi được xem là một "pháo đài" với khí hậu ôn hòa.
những biến đổi khí hậu khắc nghiệt trong kỷ Băng hà cuối cùng gây ra một cuộc sụp đổ dân số người Neanderthal nghiêm trọng. Hình minh họa: Futura
Từ địa điểm trú ẩn này, hậu duệ của họ bắt đầu lan rộng trở lại khắp châu Âu vào khoảng 65.000 năm trước. Các phân tích di truyền cho thấy gần như toàn bộ người Neanderthal giai đoạn muộn đều thuộc cùng một dòng dõi ty thể, chứng tỏ họ đã trải qua một nút thắt di truyền lớn dẫn đến sự đồng nhất rất cao trong quần thể.
Để tái hiện hành trình sinh tồn này, các nhà khoa học đã tiến hành giải trình tự ADN ty thể từ 10 hài cốt cá thể người Neanderthal mới được phát hiện tại 6 địa điểm khảo cổ thuộc Bỉ, Pháp, Đức và Serbia. Những dữ liệu này được so sánh với 49 bộ gen ty thể đã công bố trước đó, đồng thời kết hợp chặt chẽ với thông tin khảo cổ từ cơ sở dữ liệu ROAD của dự án ROCEEH.
Charoula Fotiadou - nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học Tübingen và là tác giả chính của nghiên cứu, nhấn mạnh dù ADN ty thể chứa ít thông tin hơn bộ gen hoàn chỉnh, chúng lại có ưu điểm là tồn tại lâu hơn trong mẫu vật cổ và dễ thu hồi hơn, giúp đội ngũ vẽ lại hành trình không gian và thời gian của các quần thể người Neanderthal một cách rõ nét.
Kết quả cho thấy từ bán đảo Iberia đến vùng Caucasus, các nhóm Neanderthal muộn đều có sự tương đồng di truyền đáng kể.
Tuy nhiên, sự phục hồi này không kéo dài được lâu, khi các mô hình thống kê chỉ ra một giai đoạn suy giảm dân số nhanh chóng tiếp theo diễn ra từ khoảng 45.000 đến 42.000 năm trước.
Theo Giáo sư Posth, mức độ đa dạng di truyền thấp cùng với quy mô quần thể nhỏ lẻ có thể là những yếu tố then chốt dẫn đến sự biến mất của họ.
Song song đó, một giả thuyết thú vị khác từ Giáo sư Chris Stringer thuộc Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Anh gợi ý rằng, người Neanderthal có thể không bị tiêu diệt bởi xung đột, mà dần dần bị "hòa tan" vào cộng đồng người Homo sapiens thông qua quá trình giao phối liên tục.
Thực tế cho thấy khoảng 2% bộ gen của người hiện đại ngoài châu Phi hiện nay có chứa ADN Neanderthal, nhưng điều kỳ lạ là 32 bộ gen Neanderthal đã được giải trình tự lại hoàn toàn không tìm thấy ADN của Homo sapiens.
Sự thiếu hụt ADN hai chiều này gợi ý về một dòng chảy gen một chiều, có thể do chỉ nam Neanderthal giao phối thành công với nữ Homo sapiens, hoặc hậu duệ lai giữa hai loài đã bị hấp thụ hoàn toàn vào nhóm người hiện đại.
Các nhà nghiên cứu so sánh hiện tượng này với hành vi giao phối ở các nhóm săn bắt hái lượm, nơi những nhóm Homo sapiens đang lan tỏa đóng vai trò như những "miếng bọt biển" thu hút và hấp thụ các nhóm Neanderthal còn sót lại. Nếu các cá thể trưởng thành khỏe mạnh liên tục bị "hút" vào nhóm Homo sapiens, quần thể Neanderthal vốn đã nhỏ bé sẽ không còn khả năng duy trì nòi giống thuần chủng.
Những phát hiện trên không chỉ làm rõ hành trình sinh tồn và suy vong đầy kịch tính của các loài người cổ, mà còn khẳng định ADN của họ vẫn đang tiếp tục chảy trong huyết quản của chính chúng ta ngày nay.
