Bức tranh tiến hóa của loài người từ lâu vẫn được hình dung như một dòng chảy thẳng tắp, đi từ những loài vượn người tối cổ qua chi Australopithecus rồi đến các thành viên Homo sớm và cuối cùng là người Hiện đại (Homo sapiens).
Tuy nhiên, một công trình nghiên cứu mới được đăng trên tạp chí American Journal of Biological Anthropology đang tạo ra một cơn địa chấn trong giới khoa học, khi đề xuất xóa bỏ ranh giới phân loại vốn đã tồn tại hàng thập kỷ qua.
Theo đó, Tiến sĩ Ian Towle từ Viện Khám phá Y sinh thuộc Đại học Monash (Australia) cho rằng đã đến lúc cần gộp tất cả các chi tổ tiên cổ xưa sống trong khoảng 4-5 triệu năm qua vào chung một chi Homo duy nhất.
Tiến sĩ Ian Towle đề xuất cần gộp tất cả các chi tổ tiên cổ xưa sống trong khoảng 4-5 triệu năm qua vào chung một chi Homo duy nhất. Hình minh họa: Luxurious Magazine
Sự thay đổi mang tính cách mạng này xuất phát từ thực tế là những hóa thạch mới được khai quật gần đây ngày càng làm mờ đi các tiêu chí vốn được dùng để tách biệt con người với các loài họ hàng gần.
Trước đây, các nhà khoa học thường căn cứ vào thể tích não lớn, khả năng chế tác công cụ hay tư thế đi đứng để xếp một loài vào chi Homo.
Dù vậy, những phát hiện về các chủng người Homo naledi hay Homo floresiensis với bộ não rất nhỏ, cùng nhiều bằng chứng cho thấy các chi Vượn người phương nam (Australopithecus) và Cận nhân (Paranthropus) cũng biết sử dụng công cụ phức tạp đã đánh sập hoàn toàn ranh giới này.
Thậm chí, chi Australopithecus đang bị xem như một "thùng rác phân loại", nơi các nhà nghiên cứu gộp chung những loài có ngoại hình tương tự nhau thay vì dựa trên nguồn gốc tổ tiên chung thực sự.
Theo đề xuất của Tiến sĩ Towle, các loài thuộc chi Australopithecus, Paranthropus hay Kenyanthropus sẽ được chuyển hết sang chi Homo. Điển hình như bộ hóa thạch Lucy nổi tiếng thế giới, vốn mang tên khoa học là Australopithecus afarensis, giờ đây sẽ mang tên mới là Homo afarensis.
Nhà nghiên cứu này nhấn mạnh, việc mở rộng chi Homo không đồng nghĩa với việc tuyên bố các loài tổ tiên cổ xưa này có trí thông minh hay hành vi hoàn toàn giống người Hiện đại.
Ngược lại, điều đó phản ánh chính xác bản chất phức tạp và phi tuyến tính của cây tiến hóa, đồng thời giúp các nhà sinh học tránh phải liên tục định nghĩa lại những nhóm loài mỗi khi tìm thấy một mảnh xương hay chiếc răng hóa thạch mới.
Hộp sọ của một cá thể thuộc chi Paranthropus. Ảnh: Ian Towle, Đại học Monash
Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, việc duy trì phân loại cũ không còn phù hợp với các hiểu biết hiện đại về di truyền học và sự giao phối liên loài.
Trong tự nhiên, khi một nhóm loài mới tách ra, sự giao phối giữa các nhánh họ hàng gần vẫn có thể kéo dài tới khoảng 2 triệu năm. Do đó, một chi sinh học cần có bề dày lịch sử lớn hơn khoảng thời gian đó để đảm bảo tính ổn định phân loại.
Việc mở rộng dòng họ Homo ngược về mốc 4-5 triệu năm trước sẽ bao quát trọn vẹn giai đoạn hình thành và phân nhánh của tổ tiên loài người, tương tự cách giới khoa học đang áp dụng khi nghiên cứu các loài khỉ đầu chó hay vượn lớn hiện đại.
Những phát hiện hóa thạch gần đây tại Ethiopia hay khu vực Đông Á cho thấy quá trình tiến hóa không hề giống một chiếc thang leo từng bậc, mà giống như một bụi cây rậm rạp với nhiều nhánh cùng tồn tại song song.
Khoảng 300.000 năm trước, Trái Đất từng là ngôi nhà chung của ít nhất 9 loài người khác nhau cùng chia sẻ không gian sống và nguồn thức ăn. Người Hiện đại không phải là điểm đến tất yếu hay mục tiêu cuối cùng được lập trình sẵn của tự nhiên, mà chỉ là một nhánh may mắn còn sót lại sau những biến động lịch sử.
Dù đề xuất gộp các chi tổ tiên vào Homo còn cần thời gian để cộng đồng khoa học quốc tế thảo luận và chấp nhận rộng rãi nhưng nó đã mở ra một góc nhìn nhân văn và khiêm tốn hơn về lịch sử nhân loại.
Cuộc tranh luận này cho thấy, sự phức tạp của hồ sơ hóa thạch không phải là thất bại của ngành nhân chủng học, mà là bằng chứng cho thấy lịch sử tự nhiên phong phú hơn rất nhiều so với những chiếc nhãn phân loại đơn điệu trong sách giáo khoa.