Một phát hiện khoa học bất ngờ vừa làm thay đổi cây phân loại của sinh vật biển khi các nhà nghiên cứu nhận ra mẫu vật mực bị lãng quên suốt gần 7 thập kỷ thực chất là đại diện duy nhất của một họ mực hoàn toàn mới.
Sinh vật này từng được kéo ra từ dạ dày của một con cá nhà táng trong chuyến thám hiểm săn bắt cá voi tại vùng biển Nam Cực giai đoạn 1955 - 1956. Suốt hàng chục năm, mẫu vật chỉ được gắn nhãn như một loài mực thông thường và nằm lặng lẽ trên kệ của các bảo tàng.
Mẫu vật mực nằm lặng lẽ trên kệ bảo tàng suốt gần 7 thập kỷ hoá ra là đại diện duy nhất của một họ mực hoàn toàn mới. Ảnh: Fernando Ángel, Fernández-Álvarez/ICM-CSIC
Hành trình tiến vào thế giới khoa học của sinh vật này bắt đầu khi nhà nghiên cứu Malcolm Clarke thu thập nó từ ruột của con cá nhà táng đực. Sau khi ông qua đời vào năm 2013, bộ sưu tập được chuyển giao cho Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên London (Anh), trước khi được cho Viện Khoa học Biển ở Barcelona (Tây Ban Nha) mượn để phục vụ một nghiên cứu rà soát diện rộng.
Chính tại đây, khi xem xét lại tính đa dạng của nhóm mực đại dương, nhóm chuyên gia gồm Sam Arnold, David Nos, Raquel Sáez-Liante và Fernando Ángel Fernández-Álvarez đã phát hiện ra điểm bất thường của mẫu vật.
Những phân tích chi tiết công bố trên tạp chí khoa học Zoological Journal of the Linnean Society vào tháng 7/2025 cho thấy mẫu sinh vật này sở hữu đặc điểm giải phẫu khác biệt đến mức không thể xếp vào bất kỳ họ mực đại dương nào từng được ghi nhận.
Các nhà khoa học quyết định thành lập một họ mới mang tên Mobydickidae, đồng thời đặt tên cho loài duy nhất trong họ này là Mobydickia poseidonii. Tên chi Mobydickia được lấy cảm hứng từ tiểu thuyết Moby-Dick nổi tiếng về một chú cá voi trắng, phản ánh việc mẫu vật được tìm thấy trong bụng cá nhà táng và có màu sắc nhạt khác thường.
Trong khi đó, tên loài poseidonii được đặt theo tên thần Poseidon, vì các móc trên tua của con mực có hình dạng gợi liên tưởng đến cây đinh ba của vị thần biển trong thần thoại Hy Lạp.
Về mặt ngoại hình, mẫu mực có chiều dài lớp phủ lưng khoảng 175 mm với cơ thể mềm, nhạt màu và phần đuôi ngắn. Song điểm khiến giới khoa học ngạc nhiên là sinh vật này hoàn toàn thiếu các cơ quan phát quang, một đặc điểm vốn rất phổ biến ở các loài mực sống ở các vùng biển sâu.
Bên cạnh đó, sự kết hợp độc đáo giữa vây nhỏ, mỏ, vỏ trong và cấu trúc các móc tua đã khẳng định đây là một nhánh tiến hóa riêng biệt.
Hình minh họa loài mực Mobydickia poseidonii. Ảnh: ECOticias.com 'El Periódico Verde'/X
Việc mô tả một loài mới là điều tương đối phổ biến trong sinh học, nhưng việc thiết lập một họ mới lại là tuyên bố mang tầm vóc lớn hơn rất nhiều. Trong hệ thống phân loại, họ là cấp độ bao quát nhóm các chi có chung một kế hoạch cấu trúc giải phẫu cơ bản.
Đây cũng là họ mực đại dương mới đầu tiên được giới khoa học chính thức ghi nhận kể từ khi họ mực vây lớn Magnapinnidae được mô tả vào năm 1998. Nhờ giá trị đặc biệt này, sinh vật đã được Tổ chức Đăng ký Loài biển Thế giới bình chọn vào danh sách 10 loài biển đáng chú ý nhất năm 2025.
Dù vậy, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh khám phá này chỉ mới dựa trên một mẫu vật duy nhất không còn nguyên vẹn, và chưa thể thu thập được chuỗi ADN do thời gian bảo quản quá lâu.
Giới khoa học hiện chưa từng nhìn thấy một cá thể Mobydickia poseidonii nào còn sống, chưa xác định được môi trường sống chính xác, độ sâu ưa thích hay tập tính sinh sản của chúng. Việc tìm thấy sinh vật trong bụng cá nhà táng cũng không phản ánh chính xác vị trí sinh sống của nó, bởi loài cá voi này thường di chuyển rất xa sau khi săn mồi.
Dẫu còn nhiều bí ẩn chưa có lời giải, phát hiện này là minh chứng cho sự vô giá của các bộ sưu tập bảo tàng trong việc lưu giữ dữ liệu khoa học. Đại dương sâu thẳm rộng lớn đến mức con người khó có thể khảo sát toàn diện bằng các tàu nghiên cứu thông thường.
Đôi khi, chính những mẫu vật cũ nằm phủ bụi hàng thập kỷ trong kho lưu trữ, kết hợp với góc nhìn mới của các nhà khoa học hiện đại, lại là chìa khóa mở ra những mắt xích còn thiếu trên cây tiến hóa của tự nhiên.