Nhìn những dãy núi trùng điệp hay các trận động đất làm rung chuyển mặt đất, nhiều người dễ lầm tưởng Trái Đất đã vận hành theo cách này từ thuở sơ khai. Tuy nhiên, nhóm các nhà địa chất thuộc Đại học Curtin (Australia) vừa công bố bằng chứng cho thấy thực tế phức tạp hơn thế.
Theo nghiên cứu, Trái Đất từng trải qua một bước ngoặt làm thay đổi cách kiến tạo và tái chế lớp vỏ, và dấu tích của khoảnh khắc ấy vẫn nằm trong những khối đá hàng tỷ năm tuổi.
Công trình do Tiến sĩ Janne Liebmann dẫn dắt, phối hợp cùng các cộng sự tại Đại học Curtin và một chuyên gia từ Đại học Queen's (Canada), được đăng trên tạp chí Proceedings of the Royal Society A. Bài báo đi sâu giải mã câu hỏi từng gây tranh cãi nhiều thập kỷ qua là hoạt động kiến tạo mảng thực sự khởi phát từ khi nào.

Trái Đất từng trải qua một bước ngoặt làm thay đổi cách kiến tạo và tái chế lớp vỏ, và dấu tích của khoảnh khắc ấy vẫn nằm trong những khối đá hàng tỷ năm tuổi. Hình minh họa: Tim Bertelink/Wikimedia Commons
Kiến tạo mảng là cơ chế khiến các mảng vỏ Trái Đất trượt, va chạm rồi chìm sâu xuống lớp phủ, qua đó nhào nặn nên núi non, đại dương và lục địa. Suốt hàng triệu năm, quá trình này còn điều hòa khí hậu thông qua chu trình carbon.
Giới khoa học nhận định chính kiến tạo mảng đã giúp Trái Đất giữ môi trường ổn định cho sự sống phức tạp tiến hóa, tạo nên khác biệt lớn so với Sao Kim hay Sao Hỏa, nơi các hoạt động địa chất gần như đã lụi tàn.
Nghịch lý nằm ở chỗ, hoạt động kiến tạo lại rất giỏi xóa nhòa dấu vết của chính nó. Khi các mảng va nhau, phần vỏ cũ bị kéo ngược xuống lớp phủ và nóng chảy, phần trồi lên thành núi cũng dần bị bào mòn.
Những gì còn sót lại thường chỉ là các dấu vân tay hóa học ẩn mình trong khoáng vật bền bỉ qua hàng tỷ năm, điều mà nhóm tác giả ví như một sự kỳ diệu đi ngược lại xác suất.
"Hộp đen địa chất" từ nguyên tố chì
Để đọc những dấu vân tay cổ xưa này, nhóm của Tiến sĩ Liebmann tập trung phân tích chì. Do uranium và thorium phân rã thành các đồng vị chì khác nhau theo tốc độ đã biết rõ, tỷ lệ chì trong đá sẽ cho biết nguồn vật liệu tạo nên nó giàu hay nghèo uranium cũng như đã tồn tại bao lâu.
Vì phần lớn khoáng vật liên tục tích thêm chì mới theo thời gian làm nhòe hồ sơ gốc, nhóm chọn fenspat và khoáng vật sulfur, hai loại hấp thụ chì khi kết tinh nhưng gần như không chứa uranium hay thorium, giúp tỷ lệ chì bên trong được bảo toàn như một chiếc hộp đen từ lúc hình thành.
Nhóm nghiên cứu tổng hợp số đo từ các mẫu đá được định tuổi độc lập, bổ sung phân tích 8 mẫu granit mới từ Trung Quốc, khu vực Tây Phi và Phần Lan. Sau khi loại bỏ các mẫu từng bị nung nóng hoặc biến đổi hóa học gây xáo trộn hồ sơ chì, họ giữ lại 1.235 mẫu có tuổi từ 3,8 tỷ năm đến hiện tại, chủ yếu là fenspat tách từ granit hình thành khi lớp vỏ có sẵn bị nóng chảy.

Một vài trong số các mẫu khoáng vật được phân tích cho nghiên cứu của Đại học Curtin. Ảnh: J. Liebmann
Kết quả phân tích vạch ra một ranh giới rõ rệt. Ở những tảng đá già hơn 2,6 tỷ năm, chì mang 2 đặc tính đối lập, một bên chỉ nguồn giàu uranium và bên kia chỉ nguồn nghèo uranium. Mô hình hóa cho thấy cả hai đều tách ra từ lớp phủ cách đây khoảng 4 đến 3,7 tỷ năm, rồi giữ trạng thái tách biệt gần như nguyên vẹn suốt ít nhất 1 tỷ năm.
Nhóm tác giả nhận định đây có thể là tầng trên và tầng dưới của lớp vỏ nguyên thủy, liên tục bị các dòng magma khai thác mà không bị phá hủy hoàn toàn.
Thế nhưng, trong khoảng 2,75 đến 2,63 tỷ năm trước, cả hai dấu hiệu gần như biến mất. Những tảng đá trẻ hơn có thành phần chì gần với mức trung bình của toàn hành tinh, cho thấy vật liệu mới từ lớp phủ đã trộn vào.
Tiến sĩ Liebmann cho biết nhóm rà soát hàng nghìn mẫu đá nhưng không thấy dấu hiệu cũ xuất hiện lại. “Điều đó cho chúng tôi biết có điều gì đó cơ bản đã thay đổi trong cách lớp vỏ Trái Đất được hình thành và biến đổi, đánh dấu bước chuyển sang hệ thống kiến tạo năng động như ngày nay”, bà nói.
Khi động cơ kiến tạo bật lên
Trong khi thông cáo báo chí của Đại học Curtin làm tròn mốc này thành 2,5 tỷ năm, bài báo khoa học khoanh vùng cụ thể hơn ở ngưỡng 2,6 tỷ năm. Theo nhóm tác giả, giai đoạn bước ngoặt này chỉ kéo dài chừng 120 triệu năm, tức rất nhanh theo thước đo địa chất sau hơn 1 tỷ năm mô hình cũ gần như không đổi.
Để loại trừ khả năng kết quả bị chi phối bởi cách lấy mẫu, nhóm dùng phương pháp thống kê phát hiện điểm đứt gãy hành vi trong chuỗi dữ liệu và lặp lại 300 lần trên các bộ dữ liệu xáo trộn ngẫu nhiên, kết quả vẫn chỉ ra cùng khoảng thời gian.
Do khoảng 71% mẫu đến từ Australia nhờ các dự án lập bản đồ địa chất gần đây, nhóm tách riêng 358 mẫu ngoài khu vực này để kiểm chứng độc lập và ranh giới ấy vẫn xuất hiện.

Một khối đá lộ ra tại phía Tây Australia, nơi công tác thực địa cho nghiên cứu được tiến hành. Ảnh: Neerav Bhatt
Theo Giáo sư Chris Kirkland, đồng tác giả nghiên cứu, trước cột mốc này lớp vỏ cổ có thể bị nung chảy và tái tạo tại chỗ hết lần này đến lần khác trong chu trình khép kín. Sau đó, hành tinh chuyển sang cơ chế dịch chuyển và tái chế vỏ ở quy mô lớn hơn nhiều.
“Đây là bằng chứng địa chất rõ ràng nhất từ trước đến nay cho thời điểm động cơ kiến tạo vận hành Trái Đất hiện đại được bật lên”, ông Kirkland nhận định. Điều này cũng góp phần lý giải sự khác biệt của Trái Đất so với Sao Kim và Sao Hỏa.
Giả thuyết này càng thêm vững chắc khi đặt cạnh các bằng chứng đồng thời. Nhóm chỉ ra rằng vào cùng thời kỳ, lục địa dày lên và giàu silic hơn, các lớp đá bị chôn vùi lưu giữ chênh lệch nhiệt độ rõ nét hơn, và siêu lục địa đầu tiên có thể đang hình thành.
Một số nghiên cứu trước đó cũng liên hệ giai đoạn này với biến động hóa học đại dương, như thay đổi hàm lượng nikel trong đá giàu sắt cách đây 2,7 tỷ năm, khi cách tái chế vỏ đổi khác có thể tác động tới chuỗi dinh dưỡng của sinh vật biển.
Mảnh vỡ vỏ cổ còn sót lại
Dù vậy, các nhà khoa học vẫn thận trọng trước những kết luận mới. Dữ liệu chì chỉ cho thấy nguồn vật liệu cổ ngừng cung cấp cho magma mới, chứ chưa phản ánh trực tiếp cảnh vỏ chìm xuống lớp phủ.
Sự biến mất này có thể do nguồn cổ bị kéo vào lớp phủ, bị trộn với magma mới hoặc bị tách khỏi nơi hình thành đá mới. Nhóm thừa nhận bằng chứng trực tiếp về hút chìm toàn cầu lúc đó còn hạn chế và xem đây là giả thuyết có thể kiểm chứng, nhất là khi dữ liệu nghiêng nhiều về Australia và phần lớn mẫu sulfur gắn với mỏ quặng có đá chủ chưa rõ ràng.

Tiến sĩ Janne Liebmann cùng các nhà nghiên cứu đồng nghiệp đang thu thập các mẫu đá tại vùng Tây Australia. Ảnh: Bryant Ware
Một điểm thú vị là dấu hiệu cũ chưa tuyệt chủng hoàn toàn. Nguồn giàu uranium không bao giờ xuất hiện lại, nhưng nguồn nghèo uranium vẫn lẻ tẻ lộ diện trong một số khối granit trẻ hơn ở vùng Salmi (Nga) và 3 địa điểm tại Australia.
Điều này gợi ý những mảnh vỡ của lớp vỏ dưới cổ xưa có thể vẫn nằm sâu dưới một số lục địa, qua đó giúp giải thích bí ẩn vì sao đá trên bề mặt Trái Đất chứa lượng chì sinh ra từ uranium cao hơn dự đoán chung của hành tinh, do còn một kho chứa nghèo uranium ẩn sâu bên dưới.
Với các tác giả, câu hỏi về điều gì đã kích hoạt quá trình này vẫn còn bỏ ngỏ, nhưng giờ đây họ đã có mốc thời gian cụ thể để lần theo, và mọi lý thuyết về Trái Đất sơ khai đều sẽ phải giải thích vì sao mô hình kéo dài hơn 1 tỷ năm lại khép lại chỉ trong khoảng 120 triệu năm.
Toàn bộ dữ liệu nghiên cứu hiện được mở trên nền tảng EarthBank để các nhóm nghiên cứu khác đối chiếu với mẫu đá mới trong tương lai.