Các nhà khảo cổ học do Giáo sư Adam Brumm thuộc Đại học Griffith (Australia) dẫn đầu vừa phát hiện hóa thạch răng người mang dấu vết của thói quen sử dụng chất kích thích tại hang động Leang Bulu Bettue trên đảo Sulawesi thuộc Indonesia.
Mẫu hóa thạch được khai quật, bao gồm mảnh xương hàm cùng các răng hàm của người tiền sử, được xác định có niên đại từ 16.000 đến 25.000 năm trước.
Công trình được công bố trên tạp chí khoa học Science Advances này đã chính thức đẩy mốc thời gian con người bắt đầu sử dụng chất kích thích lùi xa hơn hàng nghìn năm so với các hiểu biết trước đây.
Địa điểm khai quật tại hang động Leang Bulu Bettue trên đảo Sulawesi. Ảnh: Basran Burhan
Trước khi phát hiện trên được công bố, bằng chứng lâu đời nhất về việc con người có thói quen tiêu thụ chất kích thích là hoạt động nấu bia từ ngũ cốc ở Israel khoảng 13.000 năm trước.
Kết quả nghiên cứu mới đã chứng minh cộng đồng người ở kỷ Băng hà đã biết tìm đến các hợp chất tác động lên hệ thần kinh từ lâu trước khi nền nông nghiệp ra đời.
Điểm khiến các nhà nghiên cứu đặc biệt chú ý là những rãnh mòn hình tròn rất sâu và bất thường xuất hiện trên răng hàm của người tiền sử.
Nhóm nghiên cứu còn tìm thấy một bộ răng khác có niên đại khoảng 7.000 năm trước ở một hang động gần đó với những vết mòn tương tự. Ở một số vị trí, bề mặt răng bị bào mòn nghiêm trọng tới mức làm lộ cả hốc tủy và dây thần kinh bên trong, điều chắc chắn từng gây ra những cơn đau nhức dữ dội.
Hộp sọ của người tiền sử được tìm thấy trên đảo Sulawesi có những những rãnh mòn hình tròn rất sâu, được cho là kết quả từ việc thường xuyên nhai trầu cau. Ảnh: Fakhri
Sau khi loại trừ nhiều khả năng, các chuyên gia xác định những tổn thương này hình thành do hành vi ngậm và mút liên tục một vật thể cứng, có dạng hình cầu trong thời gian dài. Vật thể đó chính là hạt cau, tức phần hạt của loài cây thuộc họ cau có tên khoa học Areca catechu.
Phân tích hóa sinh các mảng bám tích tụ trên răng hóa thạch đã tìm thấy dấu vết của arecoline, hoạt chất thần kinh chính có trong hạt cau.
Để kiểm chứng xem thói quen ngậm nguyên hạt cau có thực sự tạo ra tác động lên não bộ hay không, các nhà khoa học đã tiến hành nghiên cứu trong phòng thí nghiệm. Họ ngâm hạt cau vào nước bọt nhân tạo, rồi thử nghiệm dung dịch này trên tế bào trứng ếch được cấy ghép các thụ thể não người.
Kết quả cho thấy việc ngậm và mút hạt cau kéo dài đủ để giải phóng lượng arecoline cần thiết, làm thay đổi chức năng não bộ và tạo ra cảm giác hưng phấn nhẹ.
Các mảnh răng người tiền sử được thu thập tại hang động Leang Bulu Bettue. Ảnh: MAPANG Project
Ngày nay, trầu cau là chất kích thích phổ biến thứ tư trên thế giới sau rượu, caffeine và nicotine, thu hút khoảng 600 triệu người sử dụng. Người hiện đại thường bổ sung vôi sống vào hỗn hợp cau và lá trầu để tăng tốc độ giải phóng chất kích thích, tạo ra phản ứng hóa học làm đỏ nước bọt và xỉn màu răng.
Tuy nhiên, người tiền sử tại Sulawesi chưa biết đến kỹ thuật trộn vôi sống mà chỉ ngậm trực tiếp hạt cau, khiến răng của họ không bị nhuộm đỏ nhưng lại bị mài mòn nặng nề. Việc sử dụng vôi sống được cho là chỉ mới xuất hiện về sau, trong thời kỳ Đồ đá mới khoảng 4.000 năm trước.
Các nhà khoa học nhận định, ban đầu người tiền sử ngậm hạt cau như một liệu pháp tự nhiên để giảm đau răng nhờ đặc tính giảm đau của arecoline. Dù vậy, thói quen này đã đẩy họ vào một vòng lặp tiêu cực đầy cay đắng.
Theo đó, càng ngậm hạt cau cứng để xoa dịu cơn đau, bề mặt răng càng bị bào mòn sâu hơn, dẫn đến viêm nhiễm nặng nề hơn và buộc họ phải ngậm cau liên tục để đối phó.
Ngày nay, trầu cau là chất kích thích phổ biến thứ tư trên thế giới sau rượu, caffeine và nicotine. Ảnh: Adam Brumm
Đánh giá về phát hiện này, Phó giáo sư Elisa Guerra Doce từ Đại học Valladolid (Tây Ban Nha) nhận định, đây không chỉ đại diện cho bằng chứng sớm nhất được biết đến cho đến nay về việc sử dụng thực vật biến đổi tâm thần ở bất kỳ đâu trên thế giới, mà còn chứng minh rằng việc tiêu thụ hạt cau là một truyền thống hàng thiên kỷ có từ thời tiền sử.
"Một mặt, các kết quả cung cấp những hiểu biết giá trị về mối quan hệ lâu dài giữa con người, thực vật và các truyền thống được lưu truyền qua văn hóa ... Mặt khác, phát hiện của họ mời gọi chúng ta suy ngẫm về khả năng thử nghiệm, học hỏi và cải tiến liên tục của con người", bà Doce khẳng định.
Trong khi đó, Giáo sư Adam Brumm cũng nhấn mạnh hành vi tìm kiếm các dược chất tác động đến thần kinh là một phần bản năng ăn sâu vào lịch sử phát triển của con người từ hàng chục nghìn năm trước.
"Việc con người sử dụng các loại thực vật biến đổi tâm thần phổ biến trong quá khứ cổ đại hơn nhiều so với những gì chúng ta có thể nhận thức ở hiện tại", ông Brumm cho biết. "Tôi nghĩ đó có lẽ là một khía cạnh bám rễ rất sâu trong hành vi của con người".