Kỳ 2: Cần cập nhật, hiểu và xử lý đúng thông tin về ADR
Không phải cứ có khuyến cáo có ADR độc hại là phải thu hồi
Trong các thuốc chữa rối loạn lipid máu statin, chỉ có Cervivastatin gây tiêu cơ vân, đái ra sắc tố myoglobin, gây nghẽn mạch, suy thận cấp, tử vong với xuất độ cao và bị rút khỏi thị trường. Các statin còn lại như simvastatin, atovastatin rosuvastatin tuy có khuyến cáo có thể gây ra tai biến nhưng suất độ xảy ra rất thấp, nên vẫn được phép lưu hành. Các nghiên cứu mới (2009-2010) chỉ ra rằng các statin còn lại cũng gây tiêu cơ vân với mức cao hơn khi dùng chung với một số thuốc khác (thuốc ức chế enzym P-450), nhưng xét trên tổng thể thì lợi ích vẫn cao hơn nguy cơ. Bởi vậy, FDA vẫn tiếp tục cho dùng các statin này nhưng khi dùng chung với các thuốc trên thì phải giảm liều.
Thuốc chống trầm cảm nhóm SSRI như Fluoxetin, Paroxetin Fluvoxamin có thể làm cho người bệnh có hành vi quá kích, điên rồ, tự sát. Trước đây, các hãng giấu giếm nay đã bị phanh phui bởi các nghiên cứu có hệ thống của GS. David Heal. Mới đây FDA đã điều tra và xác định lại “ thuốc loại bỏ sự ức chế vận động tâm thần (dẫn đến hành vi tự sát); làm đảo nghịch tính tình (dẫn đến hưng cảm với sự phấn khích bất thường, có hành vi quá khích); phục hoạt sự cuồng nhiệt ở người loạn tâm thần (dẫn đến hung hăng, hung bạo, điên rồ, thậm chí giết người)”. Tuy nhiên xét về tổng thể, lợi ích vẫn cao hơn nguy cơ nên FDA không cấm mà chỉ yêu cầu “nhà sản xuất phải đóng khung và Warning (có nghĩa chú ý) quanh tên thuốc (trên nhãn); phải đăng tải kỹ về hướng dẫn dùng thuốc (kèm theo) và phải ghi rõ cấm dùng cho người dưới 18 tuổi; thầy thuốc phải hỏi kỹ các triệu chứng xác định trầm cảm theo tiêu chuẩn hiện hành, chỉ được kê đơn cho dùng ở các giai đoạn bệnh ở mức trung bình hay nặng; trước khi cho dùng thuốc cần chú ý đến các chống chỉ định; người bệnh chỉ được dùng theo đơn, dưới sự giám sát của thầy thuốc”.
Methadon là thuốc có tính độc, gây nghiện nhưng mức độ thấp hơn heroin, morphin. Người nghiện khi cai (từ bỏ chất gây nghiện) thì bị hội chứng cai (như có kiến bò trong xương, vật vã). Người ta cho dùng methadon để người nghiện có thuốc nghiện nhẹ, vượt qua được hội chứng cai; sau đó sẽ giảm liều rồi bỏ hẳn methadon mà không bị hội chứng cai. Vì thế dù biết độc, có tính gây nghiện nhưng nhiều nước vẫn cho dùng methadon cho người cai nghiện với nguyên lý “lấy độc trị độc”.
Ngay cả 59 thuốc mà Cơ quan quản lý thuốc của Pháp cảnh báo độc hại thì chính nước Pháp và các nước khác vẫn đang dùng. Ở Mỹ, hàng năm FDA cũng đưa ra danh sách các thuốc có nhiều báo cáo về ADR (ví dụ năm 2000 đưa ra 20 chất). Định kỳ FDA cũng đưa ra một danh sách các thuốc cần kiểm tra độ an toàn (giống như lập một kế hoạch nghiên cứu lại ADR các thuốc này). Dĩ nhiên, những thuốc này, nước Mỹ và nhiều nước khác vẫn đang dùng. Nước ta có lưu hành một số thuốc trong danh sách các thuốc mà Pháp, Mỹ đã cảnh báo. Đây cũng là điều tự nhiên, theo đúng thông lệ quốc tế cũng như nguyên tắc nhập thuốc của nước ta “chỉ nhập các thuốc mà nước đó (nước xuất) đang lưu hành”, dĩ nhiên khi có cảnh báo thì chúng ta phải nâng mức theo dõi, cảnh giác và thận trọng hơn.
Trong lịch sử, có thuốc ở một thời kỳ nào đó, bị cấm nhưng sau đó lại được dùng vào mục đích khác. Thuốc an thần Thalidomid gây ra quái thai kinh hoàng ở Đức và nhiều nước khác, bị tất cả các nước lên án và cấm. Nhưng mới đây nhiều nước đã cho dùng lại để chữa bệnh ngoài da. Thuốc clozapin được đưa vào thị trường từ 1970, sau đó vì thấy gây giảm bạch cầu hạt, gây tử vong nên bị rút khỏi thị trường thì nay nhiều nước cho dùng lại với những qui định rất nghiêm ngặt để chữa các trường hợp tâm thần phân liệt mà các thuốc khác không đáp ứng.
 Methadon được sử dụng để cai nghiện ma túy với nguyên lý “lấy độc trị độc”. |
Vì sao có xử lý khác nhau với cùng một loại thuốc?
Về cho phép lưu hành: Một thuốc được CPLH ở một nước A (nước xuất khẩu) nhưng ở các nước khác B (nước nhập thuốc) có thể cấp phép chậm hơn, có thể cấp phép trong giới hạn trong một số chỉ định hoặc có thể không cấp phép, hoặc không cấm nhưng không khuyến khích dùng (vì điều kiện kinh tế-xã hội hay không có nhu cầu).
Thuốc kháng viêm rofecoxib (hãng Merck) được FDA cho lưu hành 1999. Mỗi năm, Mỹ có 16.000 người tử vong vì tai biến đường ruột do kháng viêm không steroid thế hệ cũ gây ra. Thuốc rofecoxib kháng viêm không steroid thế hệ mới có gây ra tai biến này nhưng thấp hơn loại thế hệ cũ từ 20-50 % (giảm lượng tử vong đáng kể) nên được người Mỹ ủng hộ. Nhưng tại Anh, từ tháng 9/1999 - 5/2000 trong 557.000 đơn dùng rofecoxib đã có tới 1.120 báo cáo về ADR trong đó có 554 trường hợp tai biến đường tiêu hóa nặng; khảo sát trên 7986 người dùng thấy có tới 117 người bị tai biến tim mạch (đột quị, nhồi máu cơ tim, tăng huyết áp, làm cho suy tim nặng thêm) nên MHRA (Cơ quan quản lý sản phẩm) của Vương quốc Anh hạn chế dùng, với khuyến cáo: “chống chỉ định cho người suy tim, cẩn trọng với người có tiền sử suy tim rối loạn chức năng tâm thất trái, cao huyết áp hay có phù với bất cứ nguyên nhân nào”.
Thuốc tránh thai khẩn cấp mifepriston, được lưu hành rộng rãi tại Anh, Pháp, Thụy Điển, Trung Quốc (A), được đánh giá là “một phát kiến tuyệt vời” vì nó có tác dụng ngừa thai, làm cho thai không làm tổ được kể cả khi đã thụ thai, nhưng Mỹ và một số nước khác (B) lại không chấp nhận vì vấn đề phá thai rất nhạy cảm và đang tranh luận. Trong khi thực chất của thuốc này là có cơ chế phá thai. Mỹ và một số nước khác (A) cho lưu hành một số thuốc an thần kinh để chữa chứng giảm tập trung tăng động (ADHD) như methylphedinat atomoxetin modafinyl nhưng rất nhiều nước (B) lại không cho dùng với mục đích này vì theo họ không thể chữa được bằng thuốc mà chỉ có thể cải thiện nhờ sự giáo dục, hơn nữa các thuốc sẽ biến trẻ trở thành lệ thuộc vào thuốc, người hoạt động máy móc. Trong khi Mỹ rất hào hứng phát triển các thuốc ngủ thế hệ mới (nobenzodiazepin) như zolpidem, eszopiclon, zalepton hy vọng có thể dùng chữa mất ngủ mạn tính (cho người già) thì Australia lại dè dặt, vì theo nghiên cứu của cơ quan thực hành tốt lâm sàng Australia thì thuốc vẫn có tính gây nghiện, bị lạm dụng và nghiêm trọng hơn là gây ra trạng thái sleepwaking (một trạng thái kép trong đó người dùng thuốc có thể làm việc, lái xe, nói chuyện như bình thường nhưng thực tế thì đang ở trong trạng thái ngủ) nên dễ gây ra tai nạn hay tự sát.
DSCKII. Bùi Văn Uy