Mới rồi đến cao nguyên Đồng Văn, ông Trưởng phòng Văn hoá - Thể thao - Du lịch huyện nói với chúng tôi: Chợ Đồng Văn ngày xưa người xuống chợ không chỉ mua bán mà để múa hát, đánh quay, ném quả pao và uống rượu mừng kết bạn, còn bây giờ chỉ mua và bán, uống rượu thôi. Thanh niên trai tráng đã rủ nhau vào quán thắng cố chưa say là chưa đứng dậy. Cho nên buổi trưa tan chợ Đồng Văn, người say nằm dọc đường, làm khổ các cô vợ cứ phải nhẫn nại ngồi xòe ô che cho chồng, đợi chồng tan cơn say thì dắt về nhà... Người xuống chợ chỉ nhăm nhăm uống rượu bởi chợ bây giờ ít trò chơi quá. Những trò chơi như thổi khèn, múa khèn, hát giao duyên không còn nữa. Cả hai huyện vùng cực Bắc là Đồng Văn và Mèo Vạc là quê hương người HMông, mà chỉ còn có ông Giàng Lũng Sài là biết chơi các nhạc cụ của người HMông, thuộc những bài hát của người HMông. Người HMông có 360 điệu hát, riêng hát trong đám hiếu bài Phát đường cho người chết có trăm điệu, nhưng cả vùng tìm không ra người hát được vài điệu... Năm nay cụ Sài đã yếu, không còn đi thổi khèn được nữa, nếu chẳng may cụ mang tiếng khèn về với tổ tiên, là hết...
 Xem múa khèn. |
Ấy là một người còn lại ở vùng đỉnh cực Bắc. Còn trên Tây Nguyên, vùng cao nguyên với những dân tộc như Eđê, Jralai, Stiêng, M.Nông, quê hương của cồng chiêng, tình trạng "người giữ hồn" văn hóa truyền thống cũng không khác gì Đồng Văn - Mèo Vạc. Mới rồi đến tỉnh Đắk Nông, tôi được ông Y Thịnh, Phó Chủ tịch tỉnh mời về nhà riêng đãi cơm kháng chiến chỉ có canh lá bép và cá suối nướng để nói chuyện ngày xua. Ông Y Thịnh tâm sự, trong xây dựng nếu không may làm hỏng một căn nhà, một khúc đường đã đành là thiệt hại rồi, nhưng còn chữa được, đập bỏ làm lại được. Nhưng làm hỏng, để mất những giá trị văn hóa của dân tộc thì khó mà khôi phục, khó làm lại. Ông bảo, Đăk Nông đa số là người M.Nông. Bà con dân tộc không ít khi giáp hạt thiếu cơm, thiếu áo, nhưng không bao giờ thiếu tiếng cồng chiêng, thiếu múa hát, thiếu các lễ hội truyền thống. Vì thế để dân vui, cần phát triển bền vững, không chỉ dồn sức vào tăng trưởng kinh tế mà phải chăm lo đến văn hóa, xã hội - cái gốc hình thành lối sống, nhân cách của con người. Đăk Nông là tỉnh mới thành lập, trong nhiều việc phải lo, có nỗi lo mất văn hóa truyền thống. Người M.Nông lấy chiêng là nhạc cụ chính. Lễ cưới: đánh chiêng; lễ dựng nhà: đánh chiêng; lễ đặt tên con: đánh chiêng; lễ cất mả cũng đánh chiêng. Tiếng chiêng gắn với đời người M.Nông từ chào đời đến xuôi tay. Bởi thế, nhà người M.Nông nào cũng lo làm ăn sao cho khá giả để sắm được một bộ chiêng. Nhà chưa có dàn 6 chiếc chiêng chưa được xem thoát nghèo, con trai khó được kén rể, con gái khó đón chồng. Chiêng gắn với người M.Nông như vậy, nhưng đó là hôm qua, là thời ông bà, cha mẹ, xưa rồi, chứ người M.Nông hôm nay thì cả huyện Đăk Lấp chỉ còn có một người là ông Y.Mớt 69 tuổi biết đánh chiêng mà thôi. Sau ông không còn ai. Quê hương của chiêng mà không còn người biết đánh chiêng thì sẽ không còn múa chiêng, không còn những bài hát và những đêm kể trường ca trong tiếng chiêng âm vang núi rừng. ..
Chỉ qua hai vùng đất, hai dân tộc từng giàu có văn hóa truyền thống mà hôm nay nơi này chỉ còn một cụ biết thổi khèn, nơi kia cũng chỉ còn một cụ biết đánh các bài cồng chiêng thì thật đáng phải suy ngẫm về bảo tồn di sản văn hóa. Lâu nay không phải chúng ta không quan tâm đến bảo tồn di sản văn hóa. Hàng trăm tỷ đồng đã được Nhà nước hào phóng đầu tư trong việc bảo tồn di sản. Nhưng, điều dễ nhận thấy là các cấp quản lý và các nhà bảo tồn thường chỉ chăm chăm đến trùng tu, phục chế - cái "phần cứng" tốn tiền tỷ - cái vỏ của di sản, chứ chưa quan tâm đầy đủ đến đến "phần mềm", hồn cốt của di sản. Giống như hàng nghìn nhà văn hóa các dân tộc được xây dựng ở hầu hết các làng, bản, xã vùng cao hiện nay, phần cứng làm rất tốn kém nhưng rất nhanh. Xây xong thì đóng cửa bỏ không vì cái lõi của nhà văn hóa, phần hồn cốt của nó trống không, lấy gì hoạt động. Một phần của hồn cốt văn hóa nằm ở trong những nghệ nhân như cụ Sài thổi khèn HMông ở Đồng Văn, cụ Y Mớt đánh cồng chiêng ở Đăk Nông, còn lại rất ít, nếu không bảo tồn bằng truyền nghề sẽ hết. Cho nên, chỉ xin có một gợi ý nhỏ đến các nhà quản lý di sản là hãy có khảo sát, có chính sách, có kế hoạch thật thiết thực và cụ thể để bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể của nhiều dân tộc anh em, đặc biệt là với các dân tộc vùng cao còn nhiều khó khăn. Đó là việc cần làm ngay.
Nhà văn Hà Đình Cẩn