Khi y học khởi nguồn từ trái tim nhân ái
Một buổi sáng ở bản Khau Luông - Khau Làng, xã Kiến Thiết, tỉnh Tuyên Quang, khi sương còn phủ mờ những triền núi, giữa dòng người đổ về điểm trường mới, PGS.TS Nguyễn Mạnh Khánh đứng lặng quan sát. Không phải lần đầu ông có mặt ở những vùng đất khó, nhưng mỗi lần chứng kiến ánh mắt trẻ em vùng cao sáng lên trước một lớp học mới, ông vẫn không giấu được xúc động. Với ông, đó không chỉ là niềm vui của một công trình hoàn thành, mà là dấu hiệu rõ ràng nhất cho thấy một chu trình nghèo đói đang bắt đầu được tháo gỡ từ gốc rễ.
Nhiều năm trong ngành y, tiếp cận hàng nghìn bệnh nhân, PGS.TS Nguyễn Mạnh Khánh hiểu rằng, bệnh tật ở vùng khó không chỉ đến từ yếu tố chuyên môn, mà còn bắt nguồn từ thiếu thốn giáo dục, nhận thức và điều kiện sống. Những chuyến đi thiện nguyện với trách nhiệm Chủ tịch Câu lạc bộ Nhân đạo Sala của ông vì thế không dừng lại ở việc chữa trị, mà dần mở rộng thành một cách tiếp cận toàn diện hơn: chữa lành con người phải bắt đầu từ cả thân thể lẫn chất lượng cuộc sống của họ. Điểm trường ở Khau Luông - Khau Làng là một biểu hiện cụ thể của tư duy ấy.
PGS.TS.BS Nguyễn Mạnh Khánh – Phó Giám đốc Bệnh viện Việt Đức – Chủ tịch Hội Chấn thương Chỉnh hình Việt Nam
Khi nhận được đề xuất của Trung tá Trần Quốc Khánh, Công an tỉnh Tuyên Quang về bản làng nơi trẻ em phải đánh đổi an toàn để đến lớp, PGS.TS Nguyễn Mạnh Khánh nhanh chóng khảo sát thực địa và quyết định triển khai. Với ông, nơi nào con đường đến trường còn là rào cản thì chưa thể nói đến phát triển bền vững. Ông trực tiếp vận động các nhà hảo tâm, tổ chức xã hội, huy động hơn 800 triệu đồng trao cho UBND xã xây dựng điểm trường.
Khi công trình hoàn thành, ông không đứng ở vị trí trung tâm mà chủ động chuyển giao vận hành cho địa phương. Ông Lê Xuân Việt, Chủ tịch UBND xã Kiến Thiết, chia sẻ: "Cách làm của bác sĩ Khánh không chỉ là hỗ trợ mà là đồng hành - đến tận nơi, cùng bàn giải pháp, trao quyền và để người dân cùng tham gia từ hiến đất, góp công đến giám sát. Người dân không cảm thấy mình ‘được cho’ mà là chủ thể của chính công trình". Với PGS.TS Nguyễn Mạnh Khánh, hỗ trợ không nhằm thay thế, mà để khơi dậy nội lực; một công trình chỉ có giá trị khi được cộng đồng tiếp nhận và duy trì bằng chính trách nhiệm của họ.
PGS.TS Nguyễn Mạnh Khánh khám và phẫu thuật cho người bệnh tại vùng cao Chiêm Hóa (Tuyên Quang).
Nhìn rộng hơn, Khau Luông - Khau Làng chỉ là một điểm trong hành trình dài mà PGS.TS Nguyễn Mạnh Khánh theo đuổi. Năm 2024, giữa những trận mưa lũ tại Văn Yên và nhiều địa bàn của Lào Cai, ông tiếp tục có mặt cùng các thành viên CLB Nhân đạo Sala trong những chuyến đi khẩn cấp. Không chờ đợi điều kiện thuận lợi, các đoàn công tác do ông chỉ đạo đã xuyên đêm tiếp cận vùng ngập lụt, triển khai khám chữa bệnh, cấp phát thuốc, hỗ trợ y tế ngay khi người dân cần nhất. Với ông, phản ứng nhanh trong những tình huống như vậy không chỉ là trách nhiệm nghề nghiệp, mà còn là thước đo của giá trị nhân văn trong y học.
Rời vùng lũ, hành trình lại tiếp tục lên các điểm cao như Hà Giang, Yên Bái (cũ) - nơi ông cùng cộng sự triển khai các mô hình hỗ trợ giáo dục gắn với y tế. Những chi tiết nhỏ như hỗ trợ sàn học chống rét ở Lùng Cúng (Mù Cang Chải) hay trang bị máy tính cho các điểm trường vùng sâu Khau Bủng (xã Quyết Tiến, tỉnh Tuyên Quang), thôn Cầu Quạch (xã Mậu Đông) và thôn Trung Tâm (xã Xuân Ái, tỉnh Lào Cai)… Với ông, không phải là những việc làm mang tính phong trào, mà là những mắt xích cần thiết trong một chuỗi giải pháp dài hạn: khi tri thức được mở rộng, nhận thức được nâng lên, người dân sẽ có khả năng tự bảo vệ sức khỏe và cải thiện đời sống. Đó là cách mà y học, theo quan niệm của ông, cần gắn với phát triển con người một cách toàn diện.
PGS.TS Nguyễn Mạnh Khánh cùng nhà hảo tâm tặng quà, cắt băng khánh thành và trao tặng điểm trường thôn Khau Luông – Khau Làng trị giá 800 triệu đồng tại xã Kiến Thiết (Tuyên Quang).
Từ lớp học vùng cao đến vùng lũ dữ, từ phòng mổ đến bản làng xa xôi, hành trình của ông cho thấy, chữa lành không chỉ cứu một cơ thể mà còn mở ra cơ hội cho cả một cuộc đời, đánh thức những ước mơ tưởng chừng đã ngủ quên. Trở lại bệnh viện sau mỗi chuyến đi, PGS.TS Nguyễn Mạnh Khánh không chỉ mang theo kinh nghiệm chuyên môn mà còn mang theo những lát cắt đời sống, giúp điều chỉnh cách tiếp cận điều trị theo hoàn cảnh người bệnh. Ông đồng thời nhấn mạnh với thế hệ bác sĩ trẻ: y học chỉ trọn vẹn khi đặt con người ở trung tâm và thầy thuốc cần song hành giữa chuyên môn và thấu cảm.
Cần mẫn "cầm tay chỉ việc" để nâng tầm y tế cơ sở
Tại phòng mổ Bệnh viện Đa khoa khu vực Chiêm Hóa (Tuyên Quang), sau gần 3 giờ trong điều kiện còn nhiều hạn chế về trang thiết bị, hai ca thay khớp háng và khớp gối khép lại thành công. Không có sự vỡ òa hay tuyên bố dài dòng, PGS.TS Nguyễn Mạnh Khánh lập tức chuyển sang vai trò người thầy: yêu cầu mở lại phim chụp trước mổ, phân tích từng tổn thương, chỉ ra những chi tiết dễ bỏ sót. Với ông, thành công không kết thúc ở phòng mổ mà bắt đầu ở khoảnh khắc tri thức được soi chiếu lại - bởi nếu không được giữ và lan tỏa, giá trị ca mổ chỉ dừng ở một người bệnh. "Khó không nằm ở kỹ thuật, mà ở cách đọc tổn thương" - nguyên tắc nghề nghiệp cũng là chìa khóa ông trao cho học trò. Trong không gian nơi sai lệch có thể đánh đổi bằng sinh mệnh, tri thức trở thành năng lực hành động, đòi hỏi tuyệt đối chính xác và bản lĩnh.
Dấu ấn của bác sĩ Khánh không chỉ nằm ở tay nghề mà ở cách ông biến tri thức thành cơ hội sống cho người bệnh, đặc biệt tại vùng sâu, vùng xa. Bác sĩ CKI Hà Văn Linh, Giám đốc Bệnh viện Đa khoa khu vực Chiêm Hóa cho biết trước đây, bệnh viện buộc phải chuyển tuyến nhiều ca nặng, kéo theo rủi ro di chuyển và gánh nặng chi phí. Khi được "cầm tay chỉ việc" ngay trên bàn mổ, đội ngũ y, bác sĩ không chỉ tiếp nhận kỹ thuật mà còn hình thành khả năng tự chủ trong quyết định điều trị. "Giữ bệnh nhân ở lại điều trị là giữ cơ hội sống ngay tại chỗ", BS Linh nói.
Điều dưỡng trưởng Nguyễn Vân Anh nhớ lại một ca bệnh nặng từng chắc chắn phải chuyển tuyến, nhưng nay được xử trí thành công tại bệnh viện cơ sở dưới sự hướng dẫn trực tiếp. "Không chỉ là thành công chuyên môn mà là cảm giác mình có thể cứu người ngay tại nơi này", chị Vân Anh chia sẻ. Sau ca mổ, cả ê-kíp bước qua một ngưỡng trưởng thành mới: Từ phụ thuộc sang chủ động, từ lo lắng sang tự tin - một sự chuyển hóa nghề nghiệp được hình thành từ thực tiễn.
Bác sĩ Khánh "cầm tay chỉ việc" để nâng tầm y tế cơ sở.
Không chỉ ở Chiêm Hóa, mô hình này được PGS.TS Nguyễn Mạnh Khánh triển khai tại nhiều bệnh viện trên cả nước, nhất là những khu vực còn nhiều khó khăn. Nhớ lại chuyến công tác năm 2024 tại Trung tâm Y tế huyện Sơn Dương (tỉnh Tuyên Quang), ông chia sẻ đây là một dấu ấn sâu đậm trong hành trình đồng hành cùng tuyến dưới. Trong chuyến đi, ông trực tiếp cùng ê-kíp tuyến huyện thực hiện ca phẫu thuật thay khớp háng cho mẹ liệt sĩ Vũ Thị Sâu, 106 tuổi - người bệnh có nhiều bệnh lý phức tạp, đòi hỏi quyết định chuyên môn ngay tại chỗ.
Ca mổ thành công, cụ hồi phục tốt, trở lại sinh hoạt bình thường, mang lại niềm vui lớn cho gia đình và đội ngũ y tế địa phương. Đây cũng là trường hợp cao tuổi nhất mà y học Việt Nam từng thực hiện thành công kỹ thuật thay cả hai khớp háng, để lại dấu ấn không chỉ về chuyên môn mà còn về niềm tin với y tế cơ sở. Cũng trong chuyến công tác, ê-kíp tuyến huyện dưới sự đồng hành của PGS.TS Nguyễn Mạnh Khánh kịp thời xử trí một ca cấp cứu vỡ bàng quang trong điều kiện áp lực thời gian và hạn chế trang thiết bị, qua đó khẳng định rõ hơn giá trị của chuyển giao kỹ thuật: giúp bác sĩ tuyến dưới tự tin xử lý tại chỗ, giữ lại cơ hội sống cho người bệnh thay vì phải chuyển tuyến xa.
Tiến sĩ Trần Lan Anh, Giám đốc Bệnh viện Đa khoa Yên Bái (Lào Cai), nhấn mạnh giá trị cốt lõi không nằm ở hỗ trợ ngắn hạn mà ở "cầm tay chỉ việc" trong thực hành điều trị, giúp bác sĩ tuyến dưới làm chủ kỹ thuật. Khi năng lực được nâng lên, người bệnh được giữ lại điều trị tại chỗ, giảm rủi ro chuyển tuyến và chi phí, tạo hiệu quả kép: Tuyến trên giảm tải, tuyến dưới tăng năng lực, người bệnh có thêm cơ hội sống.
Bác sĩ Phạm Anh Văn, Giám đốc Bệnh viện Đa khoa Hà Giang (tỉnh Tuyên Quang), cho rằng điều quan trọng nhất là thay đổi tư duy: Cứu người không chỉ ở trung tâm lớn. Khi tuyến cơ sở đủ năng lực, người bệnh không phải đánh cược sinh mạng khi di chuyển, đồng thời giảm áp lực cho tuyến trên và mở rộng công bằng trong tiếp cận y tế.
Ở góc nhìn rộng hơn, hành trình chỉ đạo tuyến của bác sĩ Khánh không chỉ là hỗ trợ chuyên môn mà là thu hẹp khoảng cách giữa các tầng điều trị. Từ những phòng mổ còn thiếu thốn đến các bệnh viện tuyến trung ương, ông kiên định đưa tri thức đến đúng nơi cần nhất. Trên mỗi bàn mổ, nơi ranh giới sinh tử luôn mong manh, tri thức ấy không chỉ cứu một người bệnh, mà còn giữ lại hy vọng cho nhiều gia đình phía sau.
PGS.TS Nguyễn Mạnh Khánh thăm khám và thực hiện thay 2 khớp háng thành công cho cụ Vũ Thị Sâu, mẹ liệt sĩ 106 tuổi tại Sơn Dương (Tuyên Quang).
Hành trình tri thức góp phần nâng tầm y đức Việt
Một buổi chiều muộn tại Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, ca mổ kéo dài hơn 5 giờ vừa khép lại. Khi ánh đèn phòng mổ dần lắng xuống, chỉ còn sự tĩnh lặng của phòng hậu phẫu và một gói mì úp vội chưa kịp dùng. Trong những khoảng lặng ấy, chân dung PGS.TS Nguyễn Mạnh Khánh hiện lên rõ nét: Một người không tìm kiếm sự nổi bật, mà đi lên bằng sự bền bỉ, tích lũy qua từng ca bệnh, từng quyết định chuyên môn.
Sinh năm 1975 tại Hà Nội, ông trưởng thành trong giai đoạn y học Việt Nam chuyển mình mạnh mẽ. Tốt nghiệp Đại học Y Hà Nội năm 1997, ông theo học bác sĩ nội trú – môi trường khắt khe, đặt nền móng cho tư duy lâm sàng vững chắc. Hành trình học thuật của ông luôn gắn với thực tiễn, kết hợp đào tạo trong nước và tu nghiệp tại Pháp, Hoa Kỳ, Đức, Úc. Luận án tiến sĩ năm 2011 và học hàm Phó Giáo sư năm 2016 là kết quả của quá trình tích lũy bền bỉ, có định hướng rõ ràng.
Trên nền tảng đó, ông mở rộng vai trò đào tạo và nghiên cứu. Điểm nổi bật là sự gắn kết giữa nghiên cứu và thực hành lâm sàng. Các công trình không dừng ở lý thuyết mà giải quyết trực tiếp bài toán điều trị: Tái tạo dây chằng bằng vật liệu sinh học, cải tiến nội soi khớp, phát triển kỹ thuật ít xâm lấn và phục hồi chức năng. Nhờ đó, ông góp phần đưa Chấn thương chỉnh hình Việt Nam tiệm cận chuẩn quốc tế. PGS.TS.BS Nguyễn Mạnh Khánh là người tiên phong ứng dụng công nghệ hiện đại như thay khớp bằng robot, định vị máy tính (Navigation), điều trị tế bào gốc và nội soi "All-inside". Những kỹ thuật này giúp nâng độ chính xác và cải thiện khả năng phục hồi cho người bệnh.
PGS.TS Nguyễn Mạnh Khánh thảo luận, cùng các chuyên gia nước ngoài đưa ra giải pháp trước những ca bệnh khó.
Không chỉ là phẫu thuật viên, ông là nhà khoa học với hơn 140 công trình công bố quốc tế, chủ trì nhiều đề tài cấp Quốc gia, cấp Bộ. Trong đào tạo, ông hướng dẫn hơn 60 luận văn, luận án, góp phần xây dựng đội ngũ bác sĩ kế cận. Dưới sự dẫn dắt của ông, người học không chỉ nắm kỹ thuật mà còn được rèn tư duy phân tích, ra quyết định và chịu trách nhiệm.
Trong hệ thống bệnh viện, năng lực chuyên môn chỉ được khẳng định qua khả năng tổ chức. Gắn bó lâu dài với Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, ông từng giữ nhiều vị trí: Trưởng phòng Tổ chức cán bộ, Hiệu trưởng - Chủ tịch Hội đồng Trường Cao đẳng Y tế thiết bị y tế Việt Đức, Trưởng khoa, Giám đốc Trung tâm Đào tạo và Chỉ đạo tuyến, Phó Giám đốc bệnh viện; đồng thời là Chủ tịch Hội Chấn thương Chỉnh hình Việt Nam và Chủ nhiệm Bộ môn Ngoại Chấn thương Chỉnh hình tại Đại học Quốc gia Hà Nội. Ở mỗi vị trí, ông kiên định mục tiêu chuẩn hóa quy trình, chuyển giao kỹ thuật và nâng cao năng lực hệ thống. Ba trụ cột điều trị - đào tạo - nghiên cứu vận hành thống nhất.
Ông được phong tặng danh hiệu Thầy thuốc Ưu tú năm 2020; liên tiếp 12 năm đạt danh hiệu Chiến sĩ thi đua cơ sở (2013–2024), cùng Chiến sĩ thi đua cấp Bộ năm 2017. Ông hai lần nhận Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ (2016, 2025), cùng nhiều bằng khen của Bộ Y tế và các địa phương. Ngoài ra, ông còn được trao Bằng Lao động sáng tạo (2021) và Kỷ niệm chương "Vì sức khỏe nhân dân" (2022). Đặc biệt, trong vai trò đồng hành và dẫn dắt Khoa Phẫu thuật Chi trên và Y học thể thao, ông cùng tập thể khoa đã hai lần được Chủ tịch nước trao tặng Huân chương Lao động hạng Ba và hạng Nhì.
Hành trình của PGS.TS Nguyễn Mạnh Khánh cho thấy y học không chỉ là chữa lành, mà còn là trao quyền sống và kiến tạo một nền y học nhân văn, toàn diện.
Sự ghi nhận dành cho PGS.TS Nguyễn Mạnh Khánh đến từ cả trong và ngoài nước. Đồng nghiệp đánh giá ông là nhà khoa học lâm sàng, vừa có khả năng kết nối chuyên môn sâu, vừa sở hữu tư duy phát triển dài hạn. Điều dưỡng trưởng Bùi Thị Nhung, (Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức) nhấn mạnh phong cách lãnh đạo của PGS.TS Nguyễn Mạnh Khánh quyết đoán nhưng gần gũi, tạo niềm tin trong môi trường áp lực cao. Trên bình diện quốc tế, Giáo sư Thomas Golden tại Tổ chức VietCal (Ventura, California, Hoa Kỳ) - người từng nhiều năm hợp tác với ông - đánh giá cao năng lực hội nhập: "Bác sĩ Khánh không chỉ tiếp nhận tri thức mới mà còn biết điều chỉnh phù hợp với thực tiễn Việt Nam, từ đó xây dựng các mối liên kết chuyên môn bền vững".
Nhìn lại toàn bộ hành trình, danh hiệu hay vị trí chỉ là những dấu mốc bên ngoài, còn giá trị cốt lõi nằm ở sự bền bỉ của một con người chọn con đường dài: Gieo tri thức, mở cơ hội và nuôi dưỡng niềm tin. Không chỉ dừng ở chữa bệnh, ông góp phần mở rộng cơ hội sống cho người bệnh, đặc biệt ở những nơi còn nhiều thiếu thốn. Hành trình của PGS.TS Nguyễn Mạnh Khánh cho thấy y học không chỉ là chữa lành, mà còn là trao quyền sống và kiến tạo một nền y học nhân văn, toàn diện; trong dòng chảy ấy, ông trở thành hình ảnh tiêu biểu của thế hệ thầy thuốc Việt Nam: Vững chuyên môn, sâu hội nhập, giàu nhân văn và sẵn sàng vươn ra thế giới với bản lĩnh vững vàng.
Mời xem thêm video được quan tâm:
Có một bác sĩ 'không ngủ' giữa trùng khơi.
