Là một trong những bác sĩ tiên phong của phẫu thuật nội soi Việt Nam, PGS.TS.BS Nguyễn Hoàng Bắc dần lùi khỏi vị trí người trực tiếp thực hiện những ca mổ khó để dành nhiều thời gian hơn cho quản trị bệnh viện, đào tạo và dìu dắt các bác sĩ trẻ. Với ông, một bác sĩ giỏi có thể cứu nhiều người bệnh, nhưng một người thầy đào tạo được nhiều bác sĩ giỏi có thể giúp sự sống được tiếp nối xa hơn rất nhiều.
PGS.TS.BS Nguyễn Hoàng Bắc
Có một thời, nhắc đến BS Nguyễn Hoàng Bắc là nhắc đến phòng mổ. Năm 2004, khi viết về người bác sĩ ngoại khoa mới 37 tuổi, Báo Tuổi Trẻ gọi ông là người sở hữu "đôi tay vàng" về phẫu thuật nội soi. Khi ấy, BS Nguyễn Hoàng Bắc đã là một trong những bác sĩ đầu tiên ở Việt Nam thực hiện thành công phẫu thuật nội soi cắt thận, dạ dày; một ngày làm việc có thể bắt đầu từ 7 giờ sáng, nối tiếp bằng nhiều ca phẫu thuật và chỉ kết thúc khi chiều đã muộn.
Hơn hai thập niên sau, đôi tay từng gắn với những ca mổ tiên phong ấy không còn là điều đáng chú ý nhất khi nói về BS Nguyễn Hoàng Bắc. Điều đáng nói hơn là phía sau ông đã có nhiều thế hệ bác sĩ ngoại khoa trưởng thành. Người thầy năm nào đứng cạnh học trò chỉ từng động tác đặt trocar, cầm camera, khâu cột trong nội soi, nay dành phần lớn thời gian cho một công việc rộng hơn: xây dựng môi trường để những bác sĩ trẻ có thể học, làm chủ kỹ thuật, nghiên cứu, trưởng thành và rồi tiếp tục trở thành những người thầy. Đó là một hành trình đặc biệt: Từ người trực tiếp cầm dao mổ đến người tạo ra những đôi tay có thể thay mình tiếp tục công việc.
Hành trình của PGS.TS.BS Nguyễn Hoàng Bắc từ "đôi tay vàng" đến người mở đường
BS Nguyễn Hoàng Bắc tốt nghiệp bác sĩ y khoa năm 1991, tiếp tục được đào tạo chuyên sâu về ngoại khoa. Những năm đầu hành nghề của ông cũng là giai đoạn phẫu thuật nội soi bắt đầu được tiếp cận tại Việt Nam.
Ngày nay, phẫu thuật nội soi đã trở nên quen thuộc trong nhiều chuyên khoa. Nhưng hơn ba thập niên trước, việc đưa camera và dụng cụ vào cơ thể qua những đường rạch nhỏ, quan sát phẫu trường trên màn hình rồi thực hiện các thao tác phẫu tích, cắt, khâu, cầm máu là một thay đổi rất lớn đối với ngoại khoa Việt Nam.
BS Hoàng Bắc được tham gia một trong những ê-kíp đầu tiên thực hiện phẫu thuật nội soi trong nước. Từ những kỹ thuật ban đầu, ông tiếp tục nghiên cứu và từng bước mở rộng sang phẫu thuật túi mật, đại - trực tràng, dạ dày, thận và nhiều lĩnh vực khác. Ở tuổi 37, ông đã có gần 30 đề tài khoa học được báo cáo hoặc công bố liên quan đến ngoại khoa và phẫu thuật nội soi.
Điều đáng chú ý là ngay trong thời kỳ đang gây dựng tên tuổi chuyên môn, BS Nguyễn Hoàng Bắc đã không chọn cách giữ kỹ thuật cho riêng mình. Những tài liệu tìm được trong thời gian đào tạo ở nước ngoài được ông mang về để đồng nghiệp cùng sử dụng. Những kinh nghiệm tích lũy trong phòng mổ được đưa vào bài giảng. Ông cùng đồng nghiệp đến nhiều tỉnh, thành chuyển giao phẫu thuật nội soi cho tuyến dưới.
PGS.TS.BS Nguyễn Hoàng Bắc trong một ca phẫu thuật.
Quan niệm của ông khi ấy rất giản dị: "Một kinh nghiệm quý nếu được chia sẻ có thể cứu được nhiều mạng người". Câu nói ấy, nhìn lại sau hơn 20 năm, gần như dự báo con đường mà BS Bắc sẽ đi sau này. Bởi giới hạn lớn nhất của một phẫu thuật viên, dù tài năng đến đâu, vẫn là giới hạn của một con người. Một ngày chỉ có 24 giờ. Một bác sĩ chỉ có hai bàn tay. Không ai có thể trực tiếp phẫu thuật cho tất cả người bệnh cần đến mình. Muốn một kỹ thuật đi xa hơn một phòng mổ, chỉ có một con đường: Đào tạo người khác làm được. Và muốn chuyên môn phát triển bền vững, người đi trước không chỉ phải giỏi nghề mà còn phải sẵn sàng trao nghề.
Trao nghề để nhiều đôi tay cùng cứu người
Năm 2003, Trung tâm Huấn luyện phẫu thuật nội soi Bệnh viện Đại học Y Dược TPHCM được thành lập, là trung tâm đào tạo và huấn luyện phẫu thuật nội soi đầu tiên trong cả nước. BS Nguyễn Hoàng Bắc là một trong những người gắn bó trực tiếp với quá trình xây dựng và phát triển Trung tâm.
Nếu năm 2004, Trung tâm mới đào tạo hơn 80 học viên thì đến năm 2018, con số đã tăng lên hơn 1.600 phẫu thuật viên trong nước và hơn 700 phẫu thuật viên nước ngoài. Cũng trong năm 2018, Trung tâm được Hội Phẫu thuật Nội soi và Nội soi châu Á công nhận "Center of Excellence" – Trung tâm xuất sắc, trở thành trung tâm huấn luyện phẫu thuật nội soi đầu tiên của Việt Nam đạt sự công nhận này.
Đằng sau những con số là sự thay đổi quan trọng trong tư duy đào tạo. Thầy không thể mổ thay trò mãi mãi. Trong ngoại khoa, dạy người trẻ đặc biệt khó bởi học viên không thể trưởng thành chỉ từ sách giáo khoa, nhưng người bệnh cũng không thể trở thành nơi để bác sĩ trẻ tùy ý "thử sức". Người thầy phải đứng ở ranh giới rất mong manh: vừa bảo đảm an toàn cho bệnh nhân, vừa tạo đủ không gian để học trò thực hành và trưởng thành.
Ban đầu là cách cầm camera, rồi thao tác hai tay, cách đặt trocar, kẹp clip, phẫu tích, khâu và cột chỉ. Tiếp đến là từng thì của một cuộc phẫu thuật, rồi một ca mổ hoàn chỉnh. Đến nay, trong chương trình đào tạo phẫu thuật nội soi ổ bụng, tên PGS.TS.BS Nguyễn Hoàng Bắc vẫn xuất hiện bên cạnh nhiều bác sĩ thuộc các thế hệ sau trong các nội dung từ phẫu thuật cắt túi mật, ruột thừa đến xử trí tổn thương đường mật và các kỹ năng nội soi cơ bản. Điều thú vị là danh sách giảng viên ngày càng dài.
Bên cạnh người thầy từng thuộc thế hệ tiên phong là những PGS, TS, bác sĩ chuyên khoa trẻ hơn; nhiều người trong số họ hôm nay lại tiếp tục đứng lớp và hướng dẫn một thế hệ khác. Đó chính là quy luật đẹp nhất của đào tạo y khoa: người học trò của hôm qua trở thành người thầy của ngày mai.
Sự dìu dắt ấy còn thể hiện trong nghiên cứu khoa học và đào tạo sau đại học. Những năm gần đây, BS Nguyễn Hoàng Bắc tiếp tục hướng dẫn các nghiên cứu sinh đi vào những lĩnh vực ngoại khoa phức tạp hơn. Năm 2024, ông là người hướng dẫn khoa học luận án nghiên cứu ứng dụng phẫu thuật nội soi cắt khối tá tụy điều trị ung thư quanh bóng Vater – một kỹ thuật khó của ngoại khoa tiêu hóa.
Nếu những năm đầu, thế hệ của ông phải chứng minh rằng bác sĩ Việt Nam có thể thực hiện phẫu thuật nội soi, thì thế hệ sau đã tiến tới câu hỏi khác: làm thế nào ứng dụng nội soi vào những cuộc mổ ngày càng phức tạp và nâng cao hiệu quả điều trị ung thư?
Khoảng cách giữa hai thế hệ không phải là khoảng cách để người thầy giữ học trò phía sau. Ngược lại, đó chính là khoảng không để người trẻ tiến lên. Có lẽ một người thầy thành công nhất không phải khi học trò làm giống mình, mà là khi họ có thể đi tới những nơi mà thế hệ của mình chưa từng tới.
Lùi về sau để xây một hệ thống cho người trẻ tiến lên
Từ năm 2004 đến 2015, BS Nguyễn Hoàng Bắc giữ cương vị Phó Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM. Từ năm 2015 đến nay, ông là Giám đốc Bệnh viện. Trong nhiều năm, ông đồng thời tham gia công tác quản lý, đào tạo tại Đại học Y Dược TP.HCM, giảng dạy sau đại học và hoạt động trong các hội chuyên ngành ngoại khoa.
Với một bác sĩ đã dành nhiều năm cho phòng mổ, bước sang quản trị đồng nghĩa với việc phải lùi dần khỏi công việc từng mang lại cho mình dấu ấn nghề nghiệp rõ nét nhất. Nhưng "lùi về sau" không đồng nghĩa với rời chuyên môn. Đó là thay đổi cách tác động lên chuyên môn.
Một bác sĩ trẻ muốn thực hiện được một cuộc phẫu thuật khó không chỉ cần một người thầy giỏi. Phía sau bác sĩ ấy phải là một bệnh viện có gây mê hồi sức đủ mạnh, chẩn đoán hình ảnh chính xác, giải phẫu bệnh, điều dưỡng chuyên nghiệp, trang thiết bị phù hợp, hệ thống kiểm soát chất lượng và một cơ chế cho phép người trẻ được đào tạo, nghiên cứu, hội nhập. Tạo ra môi trường ấy chính là công việc của quản trị bệnh viện. Và ở góc nhìn đó, quản trị không phải rời xa người bệnh. Nó là cách làm cho nhiều bác sĩ hơn có điều kiện chăm sóc người bệnh tốt hơn.
Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM hiện xác định điều trị, đào tạo, nghiên cứu và quản trị là những lĩnh vực gắn bó chặt chẽ. Tháng 8/2026, Tuần lễ cập nhật kiến thức y khoa liên tục lần thứ 11 của Bệnh viện có 45 chuyên đề, hơn 270 báo cáo khoa học và khoảng 12.000 lượt đăng ký tham dự. PGS.TS.BS Nguyễn Hoàng Bắc nhấn mạnh yêu cầu đội ngũ y tế phải liên tục học tập, thích ứng trước sự phát triển nhanh của khoa học công nghệ, trí tuệ nhân tạo và y học chính xác.
Ở tuổi trẻ, dấu ấn của một phẫu thuật viên có thể được nhìn thấy trong từng ca mổ. Ở vị trí người đứng đầu, dấu ấn ấy khó nhìn thấy hơn. Đó có thể là một bác sĩ trẻ được tạo điều kiện đi học. Một ê-kíp được đầu tư để làm chủ kỹ thuật mới. Một nghiên cứu sinh hoàn thành luận án. Một chuyên khoa mạnh lên. Một thế hệ trẻ được trao quyền và dần trở thành lực lượng nòng cốt của bệnh viện. Thành quả ấy thường không mang tên riêng của người quản lý. Nhưng có lẽ đó cũng chính là bản chất của sự kế thừa.
PGS.TS.BS Nguyễn Hoàng Bắc đưa những kinh nghiệm tích lũy trong phòng mổ vào bài giảng và lùi về sau để xây một hệ thống cho người trẻ tiến lên.
Một bệnh viện thực sự mạnh không thể phụ thuộc vào một "ngôi sao". Một khoa chuyên môn mạnh cũng không thể chỉ dựa vào một bác sĩ nổi tiếng. Điều quan trọng hơn là tạo ra những thế hệ kế tiếp đủ khả năng thay thế người đi trước và tiếp tục đưa chuyên môn tiến lên. Với một người từng được gọi là có "đôi tay vàng", có lẽ thử thách lớn nhất về sau không còn là thực hiện thêm một ca mổ khó. Mà là biết khi nào nên trao cơ hội cho một đôi tay trẻ hơn.
Đứng đủ gần để họ có chỗ dựa khi gặp khó nhưng cũng phải đứng đủ xa để họ tự quyết định, tự chịu trách nhiệm và trưởng thành. Ngày trẻ, thành công của BS Nguyễn Hoàng Bắc có thể được đo bằng những kỹ thuật ông trực tiếp làm chủ. Sau hơn ba thập niên, thước đo ấy dường như đã thay đổi. Đó là những bác sĩ ông từng đào tạo đang đứng trong phòng mổ. Những học trò đang trở thành người thầy. Những nhà khoa học trẻ tiếp tục nghiên cứu những vấn đề khó hơn. Người thầy lùi lại một bước, để những người đi sau tiến thêm nhiều bước. Có lẽ đó cũng là một cách rất đẹp để người thầy thuốc tiếp tục cứu người.
