Ông “văn nghệ” của bản Mông

Trung tâm xã Bản Phố.

1. Tôi đến tìm khi ông đang tiếp khách, ông mời tôi vào để góp vui. Ngồi xuống ghế, ông cầm chai rượu rót mời tôi và mọi người, vừa nhâm nhi rượu, ông Hồ say sưa giới thiệu điệu múa sênh tiền, múa khèn, võ tay không cùng với dân ca Mông là những tinh hoa của văn hóa dân tộc Mông mà gần trọn đời ông Hồ đã miệt mài giữ gìn. Căn nhà nhỏ đơn sơ, mộc mạc vẫn vậy, trên nóc chiếc tủ đặt giữa tiền sảnh, ông Hồ vẫn để các loại nhạc cụ là cây sáo trúc, đôi khèn, cây gậy sênh tiền... Cạnh đó, trên vách nhà treo con dao, cái lưỡi liềm buộc sợi chỉ đỏ ở đuôi ngụ ý báo chỉ để biểu diễn.

Để đãi khách, ngoài rượu ngô là đặc sản, ông Hồ vừa múa vừa thổi khèn, múa gậy sênh tiền, múa võ tay không cổ truyền. Màn biểu diễn thật ấn tượng, điệu múa khèn, múa sênh tiền đầy uyển chuyển, điệu múa võ khi cương thì mạnh mẽ, dứt khoát, khi nhu thì thật thư thái, phong độ. Diễn xong, ông Hồ cười xòa: “Năm nay bước sang tuổi 66 rồi, nên sau mỗi lần biểu diễn, nghỉ một lúc khoảng 10 phút mới tiếp tục được! Thông cảm nhé!”.

Ông Hồ hiểu cặn kẽ các nhạc cụ của dân tộc mình. Ông cho biết loại nhạc cụ đặc trưng của người Mông là khèn, được chế tác bằng ống tre. Có loại tre dành riêng để làm khèn với đường kính, chiều dài các ống khác nhau, thân khèn được làm bằng gỗ, kích thước của thân khác nhau; hai đầu nhọn ở cuối thân phình to để đục lỗ vừa với thân. Có 6 ống tre, mỗi ống được đục một lỗ, âm hưởng phát ra từ các ống khác nhau, trên đó được gắn 6 lưỡi đồng để gảy. Ông Hồ nói thêm: “Loại nhạc này chủ yếu là nam giới sử dụng trong đám tang, thanh niên dùng trong những ngày hội hè. Không chỉ để thổi, khèn dùng để múa. Ðây là một điệu múa đặc sắc nhất của người Mông. Hiện nay còn ít người biết múa được điệu múa này”.

2. Nghỉ một lát, ông Hồ cầm cây gậy sênh tiền múa thêm một bài; điệu múa tưng bừng dưới tiếng kêu xoèn xẹt vui tai của lá đồng. Đây là loại nhạc cụ được làm bằng một đoạn trúc hoặc tre, khoét hai đoạn đầu còn phần giữa để nguyên. Dùng các lá đồng hình tròn được đục lỗ ở giữa để xâu vào trong đoạn trúc, tre. Mỗi một xâu là ba lá đồng hình tròn, mỗi đầu xâu bốn chỗ (12 lá đồng). Hai đầu được buộc một túm chỉ đỏ để trang trí cho cây gậy đẹp hơn. Khi múa, người chơi cầm ở giữa gậy, vừa múa vừa nhảy tiến lùi, các vị trí cây tiền thường hay chạm vào tay, chân, vai, bàn chân và cọ vào lòng bàn tay tạo ra tiếng kêu. Thường điệu múa có từ 6 - 8 nam, nữ tham gia; nam múa khèn, nữ múa gậy tiền... Đây là điệu múa độc đáo của người Mông ở Bắc Hà hiện nay. Xã Bản Phố có một đội văn nghệ chuyên múa gậy sênh tiền để phục vụ trong những ngày hội hè.

Cuối cùng, ông Hồ kể cho chúng tôi nghe về điệu võ cổ truyền dân tộc Mông. Triết lý cơ bản trong võ thuật cổ truyền của người Mông là lấy nhu thắng cương, dụng trí địch dũng. Đặc trưng võ thuật cổ truyền của người Mông là phóng khoáng, hạn chế niêm luật nên các bài tập thường không giống nhau và có thể mỗi võ sư lại có quyền đạo khác nhau. Do địa hình sinh sống của người Mông thường chật hẹp và phức tạp nên các bài quyền có điểm chung là di chuyển linh hoạt, uyển chuyển, thiên về phòng thủ hơn là tấn công, khi tấn công thường ở tầm thấp và tổng hợp nhiều lực (bằng cả hai chân, hai tay).

Màn múa uyển chuyển.

3. Khoảng 6 - 7 năm nay, khách nước ngoài như Anh, Pháp, Mỹ, Úc, Tây Ban Nha, Trung Quốc, Hà Lan, Thụy Điển… phần lớn do các hướng dẫn viên của Khách sạn Sao Mai ở trung tâm huyện dẫn đến để được xem ông Hồ biểu diễn văn nghệ. Cái cách ông Hồ làm khiến họ thấy vui vẻ, ấm cúng. Những tiết mục văn nghệ ông Hồ diễn đều được khách quay phim, chụp ảnh, có người còn gửi ảnh lại cho ông làm kỷ niệm. Tôi hỏi: “Thế bác có quy định lấy tiền công biểu diễn không?”, ông Hồ cười nói: “Với mình, được biểu diễn, được mọi người biết đến, khen ngợi, cổ vũ là vui rồi! Vì mình đã giới thiệu được tinh hoa văn hóa dân tộc Mông cho bè bạn khắp nơi, mình không quy định lấy tiền công biểu diễn. Các đoàn khách đến tôi đều mời rượu ngô đặc sản… Có đoàn khách “thoáng”, họ thưởng cho bao nhiêu thì tùy họ. Chắc họ trả mình tiền rượu, vì qua mạng internet họ biết rượu ngô đặc sản Bản Phố rất ngon và giá cũng khá cao. Mỗi đoàn đến, mình cũng mời uống hết 2 - 3 lít. Thỉnh thoảng có đoàn không thưởng gì cũng không sao cả. Tôi chả tính toán gì đâu mà”.

Ông Lý Seo Hồ vẫn vậy sau bao năm nay. Con người văn võ song toàn ấy vẫn miệt mài giữ lửa dân ca cho dân tộc mình, sống thanh cao giữa núi rừng, không gợn chút toan tính đời thường. Chia tay, tạm biệt ông, tôi còn nghe văng vẳng tiếng ông hát, du dương trên những tán mận bung nở hoa trắng xóa: “Gió về thổi lá cây bên khe/ Nếu ta là hạt mưa sương/ Ta xin tan trên bàn tay nàng/ Gió thổi lá cây ngả nghiêng bên suối/ Nếu ta là hạt mưa sương/ Ta xin tan dưới bàn chân nàng...”. 

Phú Xuyên