Giải thưởng ảnh báo chí lần thứ 56 - 2013 của tập đoàn báo chí thế giới World Press Photo Foundatin-WPP đã công bố vào ngày 15/2/2013 với các giải thưởng ở 9 hạng mục dành cho 54 nhiếp ảnh gia đến từ 32 quốc gia.
Kể từ năm 1975 đến nay, giải ảnh WPP luôn là một trong những đỉnh về ảnh báo chí để các phóng viên ảnh và cả các nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam chinh phục, nhưng chưa một lần nào “chạm” được vào nó dù chỉ là giải “an ủi”. Nhưng năm 2013 đã có tên Việt Nam trong lịch sử giải WPP với cái tên không xa lạ với giới nhiếp ảnh Việt: Maika Elan cùng bộ ảnh về những người đồng tính ở Việt Nam mang tên Màu hồng - The Pink Choice, trong thể loại “Những vấn đề đương đại”.
WPP vẫn luôn một màu
Bức ảnh đoạt giải thưởng của năm được lựa chọn từ 103.481 tấm ảnh do 5.666 nhiếp ảnh gia trên 124 quốc gia gửi về là ảnh hai em bé người Palestine thiệt mạng trong cuộc không kích ở Gaza do nhiếp ảnh gia người Thụy Điển Paul Hansen làm việc tại báo Dagens Nyheter chụp tại Gaza vào ngày 20/11/2012. Bức ảnh cho thấy một nhóm người Palestine ẵm trên tay thi thể của hai trẻ em thiệt mạng trong một góc phố chật hẹp ở Gaza. Hai đứa trẻ mất mạng khi nhà của các em bị tên lửa Israel bắn trúng trong đợt không kích dữ dội ở Gaza hồi tháng 11/2012.
Thành viên Hội đồng giám khảo Mayu Mohanna (người Peru) cho biết, sức mạnh của tấm ảnh “nằm ở cách nó phản ánh sự giận dữ và nỗi đau của người lớn trước cái chết của những trẻ em vô tội”.
Bức ảnh đoạt giải và bộ ảnh đoạt các giải trong 9 thể loại đều cho thấy WPP vẫn luôn cho mọi người thấy hình ảnh một thế giới bất ổn, bạo lực, chiến tranh, bất trắc, thảm họa… luôn đe dọa cuộc sống của con người, như một mặc định của WPP.
Chưa kể cho dù không hoàn toàn rõ ràng, cho dù “núp” dưới mục đích “phơi bày sự thật” để tố cáo cái ác, hướng đến sự bình yên cuộc sống của con người… nhưng WPP qua những ảnh đoạt giải cho thấy cái nhìn mang tính chính trị thiên kiến rõ ràng, nhất là những gì mà “người Mỹ” không thích hay muốn công kích, phản đối.
Có phải vì thế mà bộ ảnh của Maika được chọn, cho dù nó không hoàn toàn xuất sắc và thuyết phục ở chuyên môn ảnh báo chí, mà vì nó có chút gì “chính trị” trong đó?
 Tác phẩm Màu hồng 3. |
Màu hồng - The Pink Choice
Quay trở lại bộ ảnh Màu hồng - The Pink Choice của Maika Elan. Bộ ảnh gồm 12 bức nằm trong dự án nhiếp ảnh tài liệu của cô kéo dài gần1 năm (từ 7/2011 - 3/2012) với 45 ảnh phản ánh một góc cuộc sống của người đồng tính ở Việt Nam. Nhiếp ảnh gia Maika Elan đã phát biểu với truyền thông khi bộ ảnh này của cô triển lãm ở Hà Nội tháng 11/2012: “… Tôi không muốn khai thác sự khác biệt mang tính bề nổi của những người đồng tính. Tôi cũng không muốn khai thác những yếu tố giật gân, gây sốc trong cách thức thể hiện tình yêu của một nhóm người đồng tính, đặc biệt là nhóm những người chuyển giới…”.
Xem bộ ảnh dưới góc độ kỹ thuật thì đây là bộ ảnh có những khuôn hình bố cục tốt, ánh sáng xử lý khéo làm nổi bật những gì muốn nhấn mạnh trong bức ảnh, tạo nên sự ấm áp của nhân vật. Nhưng câu chuyện của bộ ảnh thực sự chỉ là những mẩu rời rạc trong sinh hoạt, lặp lại những bố cục, phần lớn trong phòng với sự bề bộn, hơi nhếch nhác của những cặp đôi đồng tính, thiếu thông tin cụ thể đúng với những “chuẩn” của báo chí.
Nhiếp ảnh gia Maika Elan có cái khôn khéo của mình khi “kể” về cách thực hiện bộ ảnh để “che” khiếm khuyết mà cô không thể hiện được trong bức ảnh. Những bức ảnh của cô có bề nổi mà không có chiều sâu.
Bộ ảnh cũng chỉ giới hạn ở những người đồng tính có cuộc sống có vẻ khó khăn, vất vả, lam lũ, có vẻ dễ dãi cho những cú máy cận cảnh nhưng thiếu những bức ảnh của giới đồng tính “cao cấp” như trí thức, nghệ sĩ…
Người xem chưa cảm nhận rõ cái “chất” đồng tính trong nhân vật ảnh, chưa thể thuyết phục được người xem đó có phải là người đồng tính hay không. Chưa thấy được sự lựa chọn của nhân vật đúng như tên gọi của bộ ảnh The Pink Choice - (choice là sự lựa chọn).
Cho dù người đồng tính cũng bình thường như bao nhiêu người khác nhưng họ cũng phải có cái “khác thường” để chỉ ra “giới thứ 3” của họ. Điều này trong bộ ảnh Màu hồng - The Pink Choice của Maika Elan chưa thể hiện được.
 Tác phẩm Màu hồng 1. |
Ðồng tính có phải là vấn đề nóng ở Việt Nam?
Đồng tính phải chăng đã trở thành vấn đề đương đại, vấn đề “nóng” ở Việt Nam? Cũng không phải là không có dụng ý khi Maika Elan lựa chọn đề tài này để gửi bộ ảnh của mình đi thi.
Nhìn lại thời gian 3 - 5 năm trở lại đây, vấn đề đồng tính, chuyển giới ở Việt Nam như một trào lưu, mode không chỉ ở giới trẻ, mà lây lan sang cả giới nghệ sĩ, các loại hình nghệ thuật như: phim ảnh, sân khấu, văn học, mỹ thuật…
Chuyện giới nghệ sĩ Việt đồng tính, chuyển giới lan tràn như chuyện thường ngày trên truyền thông. Họ công khai về mình như một cách PR bản thân và không sợ những định kiến dư luận xã hội hay sự công kích của công chúng. Đôi khi họ cho đó là điều may mắn để thành danh và kiếm lợi.
Phim Việt từ truyền hình đến điện ảnh cũng lấy đồng tính, chuyển giới để câu khách. Từ những phim có tính nghệ thuật như Chơi vơi, Hotboy nổi loạn đến những “thảm họa” truyền hình, điện ảnh Việt mà lâu nay truyền thông đều khá tốn hao giấy, mực, trang web, đều có nhân vật đồng tính như một yếu tố hấp dẫn, không thể thiếu của phim Việt.
Sân khấu cũng mang đề tài đồng tính, chuyển giới ra như một cách PR cho vở diễn, đặc biệt là ngay cả kênh truyền hình quốc gia, trong các show Táo Quân hàng năm hay phim hài, việc trai giả gái ẽo ợt, gái giả trai thô thiển thường xuyên xuất hiện như một “chiêu”, “trò” chọc cười để thu hút khách xem.
Nếu như WPP chọn bộ ảnh Màu hồng - The Pink Choice đoạt giải, phải chăng họ cũng thấy ở Việt Nam đang có vấn đề về chuyện đồng tính?
Nhưng đồng tính có phải đã cần lưu ý đến mức báo động, là “vấn đề đương đại” cần phải quan tâm không? Hay đây chỉ là một cách nhìn “méo mó” của các giám khảo WPP về xã hội Việt Nam như một kiểu “châm biếm” một xã hội Việt Nam dưới sự điều hành của một thể chế “Communist Government” (Chế độ Cộng sản) như trong lời chú giải bộ ảnh Màu hồng - The Pink Choice của Maika Elan?
Có lẽ các nhà xã hội học Việt Nam nên nhìn vấn đề này bằng con mắt chuyên môn của mình để đánh giá thực chất nó là hiện tượng theo trào lưu, mode hay là một vấn đề thuộc về tâm - sinh lý? Và mức độ ảnh hưởng của nó đến đời sống xã hội ra sao?
Minh Châu