Ngày 5/12/2013 đã trở thành dấu mốc với di sản văn hóa Việt Nam khi tại phiên họp của Ủy ban Liên chính phủ về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể lần thứ 8 của Unesco diễn ra ở nước Cộng hòa Azerbaijan, 24 thành viên Hội đồng Di sản thế giới đã bỏ phiếu đồng ý cho hồ sơ của Việt Nam đề nghị Đờn ca tài tử Nam Bộ được vinh danh. Đây là Di sản văn hóa phi vật thể đầu tiên của Nam Bộ được thế giới vinh danh.
Ra đời ở miền Nam vào cuối thế kỷ 19, đờn ca tài tử Nam Bộ là loại hình âm nhạc vừa bình dân, vừa bác học, được sáng tạo trên cơ sở nhạc lễ, nhạc cung đình, nhạc dân gian miền Trung và miền Nam, rồi được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. So với lịch sử âm nhạc của một quốc gia có tuổi đời hàng nghìn năm thì quá trình phát triển hơn 100 năm của đờn ca tài tử quá nhỏ nhoi, nhưng loại hình âm nhạc này đã có một sức sống đáng khâm phục, không những chỉ bởi tốc độ phát triển nhanh chóng của nó mà còn bởi sức chống chọi trong sự cạnh tranh khốc liệt với nhiều loại hình âm nhạc hiện đại.
Có một điều thú vị là đờn ca tài tử Nam Bộ luôn hiện diện trong đời sống thường ngày của người dân. Tới với các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long, ở bất cứ nơi đâu nếu muốn cũng có thể được thưởng thức đờn ca tài tử. Không cần sân khấu rạp hát hoành tráng với nhiều nhạc cụ hiện đại, chỉ đơn giản - khi thì ở nhà, khi thì trên thuyền hay trên một bãi đất ven sông…, muốn chia sẻ với nhau là đã có một buổi đờn ca tài tử thú vị. Nhân vật trong các bài ca vọng cổ là những người dân của đồng quê sông nước Nam Bộ, nhân vật cũng chính là người chơi đờn ca, họ nói lên tâm tư tình cảm của chính mình nên tạo sự gần gũi cộng đồng. Người nghe ngồi xung quanh uống trà, rồi thích thú vỗ tay trước một ngón đàn hay hoặc một câu hát ngọt ngào. Trong không gian ấm cúng như thế, chỉ cần một làn điệu cũng đủ nói lên cái tâm tình chất phác, thật thà của người dân trên quê hương đất chín rồng. Chính cái nét mộc mạc đó đã góp phần làm đẹp thêm đời sống tinh thần của người dân Nam Bộ - một vùng đất có những người con nghĩa khí, hòa hợp với thiên nhiên. Nơi đây, đờn ca tài tử thấm đẫm tâm hồn, trái tim người dân lao động, họ hợp tác với nhau, họ lao động, họ yêu nhau bằng đờn ca tài tử, rồi cha dạy con, anh dạy em, bạn bè dạy cho nhau. Đó là một minh chứng về giá trị văn hóa của đờn ca tài tử.
Chính vì thế ngày hôm nay, trong bối cảnh xã hội phát triển với nhiều loại hình nghệ thuật giải trí hiện đại thì đờn ca tài tử vẫn có chỗ đứng vững chắc và mang nét độc đáo, hấp dẫn riêng. Theo GS. Trần Văn Khê thì đờn ca tài tử hiện nay không chỉ hay hơn về chất lượng mà nó còn phát triển mạnh về số lượng. Càng ngày người chơi đờn ca tài tử càng đông hơn, các câu lạc bộ đờn ca tài tử nhiều hơn và đã có nhiều cuộc thi đờn ca tài tử. Đặc biệt, hiện nay lớp trẻ yêu thích đờn ca tài tử, đam mê học ca cũng ngày càng nhiều.
Có thể nói, so với các loại hình văn hóa khác trong bức tranh đa sắc màu của dân tộc thì đờn ca tài tử ra đời muộn hơn, thế nhưng đây lại là loại hình có sức sống mãnh liệt và lan truyền nhanh chóng trong cộng đồng. Trên khắp các nẻo đường của miền Tây sông nước, đâu đâu cũng có thể dễ dàng nghe được âm thanh mùi mẫn của tiếng đàn giọng hát. Trong cái mênh mang sông nước của kênh rạch chằng chịt, khó ai có thể cầm lòng khi nghe bài Dạ cổ hoài lang của cụ Cao Văn Lầu, nó xốn xang, da diết đến nao lòng.
Giờ đây, hòa trong nhịp phát triển của cuộc sống hiện đại, đờn ca tài tử cũng có một đời sống mạnh mẽ hơn khi được người dân của mảnh đất chín rồng đưa vào chương trình du lịch sinh thái miệt vườn. Đây là một cách quảng bá văn hóa dân tộc hữu hiệu nhất, bởi khi đến với mảnh đất phương Nam, du khách trong nước và quốc tế đều có cơ hội thưởng thức loại hình nghệ thuật dân tộc độc đáo đã ăn sâu vào đời sống của người dân nơi đây. Chị Anbayber (du khách Pháp) chia sẻ: “Tôi rất thích về miền Tây của Việt Nam, được đi trên các kênh rạch và thích nhất là được nghe đờn ca tài tử, thật tuyệt vời là thấy ai cũng hát được. Nhạc tài tử cho tôi một cảm giác nhẹ nhàng. Đây chính là cái hồn của âm nhạc Việt Nam, của con người Việt Nam”.
Đúng vậy, đờn ca tài tử phản ánh tâm tư, tình cảm của người dân vùng miệt vườn sông nước với lối sống cần cù, phóng khoáng và cởi mở. Người ta chơi đờn ca tài tử từ nơi phồn hoa đô hội đến miền quê hẻo lánh. Người dân Nam Bộ còn thì đờn ca tài tử còn vì nó chính là nhịp điệu tâm hồn, nhịp điệu trái tim họ.
Lan Hương