Nước Mỹ đau đầu với bài toán 'già hóa' trong lực lượng bác sĩ

Tháng 5 vừa qua, bác sĩ phẫu thuật chỉnh hình Richard David Heekin từ thành phố Jacksonville, bang Florida (Mỹ) qua đời, khép lại những năm cuối đời trong lùm xùm kiện tụng. 

Trước đó, vị bác sĩ sinh năm 1955 này đã nghỉ hưu vào năm 2020 ở tuổi 65, sau khi hàng loạt bệnh nhân lên tiếng tố cáo ông vẫn cầm dao mổ dù mắc một căn bệnh thần kinh tiến triển làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến thăng bằng và giọng nói.

Chỉ trong 3 năm ngắn ngủi sau đó, ít nhất 522 đơn kiện đã được đệ trình nhắm vào ông và Bệnh viện Ascension St. Vincent's Riverside. Nơi đây bị cáo buộc đã phớt lờ tình trạng sa sút của bác sĩ Heekin nhưng vẫn để ông tiếp tục thực hiện các ca phẫu thuật. 

Những hậu quả để lại vô cùng nặng nề, 1 bệnh nhân tử vong vì gãy xương đùi trong ca thay khớp háng, nhiều người khác phải chịu cảnh gãy xương, đứt gân hoặc tổn thương dây thần kinh. Dù bệnh viện đã nhận một phần trách nhiệm trong một số vụ việc, nỗi đau và sự bất an của các nạn nhân vẫn còn đó.

Câu chuyện của bác sĩ Heekin tuy là một trường hợp cực đoan, nhưng lại phản ánh một nỗi trăn trở lớn đang đè nặng lên vai các nhà quản lý y tế, hội đồng bảo vệ bệnh nhân và giới nghiên cứu tại Mỹ, rằng điều gì sẽ xảy ra khi các bác sĩ lớn tuổi vẫn tiếp tục đứng mổ trong lúc năng lực nhận thức và thể chất đã suy giảm?

Theo nhà tâm lý thần kinh lâm sàng Victor Del Bene thuộc Đại học Alabama cơ sở Birmingham (Mỹ), vấn đề này đang ngày càng rõ ràng theo từng năm. Khi đội ngũ bác sĩ ngày càng già đi giữa lúc nước Mỹ chìm trong cơn khát nhân lực y tế trầm trọng, một cuộc khủng hoảng sức khỏe cộng đồng dường như đang chực chờ. 

Thống kê cho thấy, gần 47% bác sĩ đang hành nghề tại Mỹ hiện từ 55 tuổi trở lên, tăng vọt so với mức khoảng 38% của năm 2007.

Bài toán chưa có lời giải

Lo ngại này hoàn toàn có cơ sở, bởi theo quy luật tự nhiên, khi tuổi tác tăng lên, nhiều chức năng nhận thức bắt đầu đi xuống—đặc biệt là tốc độ xử lý thông tin, trí nhớ và khả năng tập trung. Các bệnh lý làm suy giảm năng lực cũng trở nên phổ biến hơn ở người cao tuổi.

Theo Học viện Thần kinh học Mỹ, tỷ lệ suy giảm nhận thức nhẹ tăng từ 8,4% ở nhóm 65–69 tuổi lên đến 25,2% ở nhóm 80–84 tuổi. Những căn bệnh nguy hiểm như Parkinson, Alzheimer hay chứng liệt trên nhân tiến triển - được cho là căn bệnh mà bác sĩ Heekin mắc phải - cũng có xu hướng xuất hiện nhiều hơn ở người lớn tuổi.

Tuy nhiên, tốc độ lão hóa của mỗi cá nhân lại rất khác nhau. Nhà khoa học nhận thức Simon Cox từ Đại học Edinburgh (Vương quốc Anh), người chủ trì một nghiên cứu quy mô lớn về sự lão hóa não bộ, chia sẻ: "Có những người giữ được cấu trúc não rất trẻ trung cho đến tận những năm 70 tuổi và tỷ lệ suy giảm nhận thức vô cùng thấp khi đo lường ở tuổi 70, 80. Nhưng ngược lại, cũng có những người sa sút nhanh hơn đáng kể".

Chính sự chênh lệch cá thể này, cộng thêm tâm lý e ngại, che giấu bệnh tật (được giới nghiên cứu gọi là hiện tượng "báo cáo thiếu"), đã khiến khoa học chưa thể tìm ra bằng chứng khẳng định cứ lớn tuổi là bác sĩ sẽ làm việc kém đi.

Dù vậy, một số tổng quan nghiên cứu từng chỉ ra những dấu hiệu đáng chú ý. Đơn cử, một phân tích quy mô lớn vào năm 2005 dựa trên 62 công trình khoa học cho thấy, có tới gần 50 nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ giữa thâm niên hoặc tuổi tác cao với chất lượng công việc thấp hơn ở một số tiêu chí, thậm chí 3 công trình còn ghi nhận tỷ lệ tử vong của bệnh nhân cao hơn. 

Các tác giả khi đó nhận định rằng, nghịch lý thay, những bác sĩ dày dặn kinh nghiệm đôi khi lại đối mặt với nguy cơ chăm sóc kém chất lượng hơn.

Đến năm 2023, một nhóm nghiên cứu quy tụ từ các trường y hàng đầu tại Mỹ và Nhật Bản đã phân tích hơn 2,6 triệu ca cấp cứu, và nhận thấy bệnh nhân 65-89 tuổi do các bác sĩ dưới 40 tuổi điều trị có tỷ lệ tử vong sau 7 ngày thấp hơn so với nhóm bác sĩ lớn tuổi hơn. Dẫu vậy, các nhà khoa học vẫn nhấn mạnh bản thân độ tuổi chưa phải là nguyên nhân trực tiếp.

Nghỉ hưu bắt buộc hay sàng lọc định kỳ?

Sự thiếu vắng một kết luận không xoá bỏ được những tranh luận, trái lại càng đẩy ngành y tế vào 2 hướng chính sách trái chiều. Một bên xem tuổi tác là lý do để chấm dứt hành nghề, bên còn lại chọn cách dùng tuổi tác làm căn cứ để kiểm tra kỹ lưỡng hơn.

Quy định nghỉ hưu bắt buộc đối với bác sĩ nhìn chung khá hiếm hoi, chủ yếu chỉ xuất hiện tại một số quốc gia áp dụng cho khu vực công. Tại Ấn Độ, nhiều bác sĩ nhà nước phải nghỉ hưu ở tuổi 65, trong khi ở Trung Quốc, các bác sĩ bệnh viện công tuân theo độ tuổi nghỉ hưu chung của công chức là 60 đối với nam và 55 đối với nữ. 

Riêng tại Mỹ, một ngoại lệ hiếm hoi là Tập đoàn Y khoa Permanente Nam California thuộc hệ thống y tế Kaiser, nơi các bác sĩ đồng sở hữu bắt buộc phải rời vị trí đối tác vào năm 65 tuổi, dù sau đó họ vẫn có thể được ký hợp đồng làm việc tiếp.

Thay vì nghỉ hưu đồng loạt, hình thức sàng lọc theo độ tuổi tỏ ra phổ biến hơn ở Mỹ. Theo đó, khi chạm đến một mốc tuổi nhất định, các bác sĩ phải vượt qua các bài đánh giá thì mới được gia hạn chứng chỉ hành nghề tại bệnh viện. 

Những bài kiểm tra này vô cùng đa dạng, từ trắc nghiệm máy tính ngắn gọn cho đến nhiều giờ khám thể chất, thần kinh và tâm lý.

Những dữ liệu ban đầu cho thấy cách làm này đôi khi phát hiện được những vấn đề rất nghiêm trọng. Tại Bệnh viện Yale ở thành phố New Haven (Mỹ), trong số 141 bác sĩ đầu tiên trải qua bộ 16 bài kiểm tra, có tới 18 người (chiếm 12,7%) lộ diện các khiếm khuyết có thể ảnh hưởng đến năng lực hành nghề độc lập, và một nửa trong số đó đã bước sang tuổi 80. 

Tương tự, hệ thống y tế Hartford HealthCare cũng ghi nhận 14,4% trong tổng số 160 bác sĩ từ 70 tuổi trở lên có dấu hiệu suy giảm nhận thức ở mức độ nhất định.

Cách xử lý sau đó tùy thuộc vào quy chế từng nơi. Tại Yale, 18 bác sĩ kể trên hoặc tự nguyện về hưu, hoặc chấp nhận làm việc dưới sự giám sát của người khác. 

Tuy nhiên, hành trình này không hề bằng phẳng. Vào năm 2020, Ủy ban Cơ hội Việc làm Bình đẳng liên bang Mỹ đã đâm đơn kiện bệnh viện này vì cho rằng chính sách sàng lọc vi phạm cả Đạo luật Chống phân biệt tuổi tác trong việc làm lẫn Đạo luật Người khuyết tật.

Chia sẻ về vấn đề trên, Tiến sĩ Thomas Gallagher - nhà đạo đức sinh học kiêm bác sĩ tại Đại học Washington (Mỹ), người có nhiều năm nghiên cứu về chất lượng y tế - thừa nhận: "Quy định này thực sự khiến nhiều bác sĩ cảm thấy phẫn nộ. Nó xuất phát từ cảm giác kỳ thị, thậm chí là sự bẽ mặt khi bản thân bị dán nhãn là một bác sĩ lâm sàng không còn hiệu quả chỉ vì tuổi tác".

Đừng đợi "nước đến chân mới nhảy"

Dù vậy, những người ủng hộ việc kiểm tra theo độ tuổi cho rằng phương thức "nước đến chân mới nhảy" của phần lớn bệnh viện hiện nay - chỉ vào cuộc khi có đơn thư khiếu nại - đang xem nhẹ an toàn của bệnh nhân. 

Hội Phẫu thuật viên Mỹ từng thừa nhận vào năm 2024 rằng, bản thân các bác sĩ không phải lúc nào cũng tự nhận ra thời điểm mình nên lùi lại, và đồng nghiệp của họ cũng thường chọn cách im lặng.

Trong một khảo sát toàn quốc của tạp chí JAMA, chỉ có 69% bác sĩ tự tin cho biết họ đủ sẵn sàng để xử lý hiệu quả trường hợp đồng nghiệp suy giảm năng lực. Những người biết đồng nghiệp gặp vấn đề nhưng chọn cách im lặng thường viện lý do rằng sẽ có người khác lo, tin rằng chẳng có gì thay đổi hoặc sợ bị trả đũa.

Hậu quả là gánh nặng khiếu nại đổ lên đầu bệnh nhân, và đến lúc ấy có thể mọi chuyện đã quá muộn. Tiến sĩ Gallagher cảnh báo không ai muốn chờ đến khi một tai biến y khoa tồi tệ xảy ra mới hành động, bởi lúc đó đã có người bị tổn hại.

Tuy nhiên, một số chuyên gia nhận định vẫn có chỗ cho giải pháp trung gian giữa việc áp dụng cứng nhắc theo tuổi và việc chờ đợi thảm họa xảy ra. 

Năm 2024, Hội Phẫu thuật viên Mỹ từng ủng hộ mô hình đánh giá xuyên suốt sự nghiệp đối với phẫu thuật viên ở mọi lứa tuổi, kết hợp kết quả điều trị lâm sàng, đánh giá sức khỏe thể chất, tinh thần cùng các thang đo nhận thức chuẩn hóa. 

Khi có điểm nghi ngờ, cơ sở y tế có thể bổ sung việc xem xét lại hồ sơ bệnh án, quan sát trực tiếp hoặc xem lại video ca mổ, lấy ý kiến đồng nghiệp và cử người giám sát. Tổ chức này cũng nhấn mạnh kết quả kiểm tra nhận thức không nên được dùng một cách đơn lẻ để cấp hay thu hồi quyền hành nghề.

Cách tiếp cận này giải quyết được điểm yếu cốt lõi của việc sàng lọc theo tuổi, bởi đột quỵ, chấn thương đầu, bệnh tâm thần, nghiện ngập hay tác dụng phụ từ thuốc đều có thể làm suy giảm năng lực ở bất kỳ độ tuổi nào. Việc đánh giá lặp lại suốt sự nghiệp còn giúp xác lập "mức nền" của từng cá nhân, từ đó dễ dàng phát hiện những thay đổi đáng kể về sau.

Dù vậy, việc áp dụng đồng bộ cho toàn bộ bác sĩ Mỹ sẽ rất tốn kém, mất thời gian, cần nhiều nhân lực, đồng thời có thể khiến hàng nghìn bác sĩ trẻ đủ năng lực phải trải qua những đợt kiểm tra không cần thiết.

Bác sĩ tâm thần Sehba Husain-Krautter đến từ Trường Y Icahn tại Mount Sinai ở New York (Mỹ) ủng hộ việc đánh giá định kỳ trên nhiều phương diện đối với bác sĩ ở mọi lứa tuổi, bao gồm kiểm tra thị lực, thính lực, thăng bằng, thu thập phản hồi từ đồng nghiệp và bệnh nhân, thậm chí đặt ra các câu hỏi hoặc tình huống mô phỏng sát với thực tế công việc. 

Theo bà, mục tiêu cần hướng tới là xác định bác sĩ có thể làm việc an toàn đến đâu, thay vì dựa vào một điểm số khô khan để quyết định sự nghiệp của họ phải kết thúc.

Đồng tình với quan điểm này, Tiến sĩ Gallagher nhấn mạnh: "Những chương trình thành công nhất không phải là cái cớ để sa thải các bác sĩ khỏi đội ngũ nhân sự, mà là cố gắng tìm hiểu xem làm thế nào để giúp họ có thể tiếp tục hành nghề một cách an toàn nhất".