Hiện nước ta có 9,42 triệu ha đất nông nghiệp, trong đó đất trồng lúa 4,1 triệu ha. Nông dân ước khoảng 60 triệu người (trên tổng số 86 triệu dân), như vậy bình quân đất canh tác là 480m2/người, chỉ bằng 1/4 của nông dân Thái Lan. Trước làn sóng công nghiệp hóa, đô thị hoá của thời hội nhập, diện tích đất canh tác ngày càng thu hẹp và chắc hẳn số "nông nhàn vĩnh viễn" sẽ ngày càng đông hơn.
Chỉ tính từ 5 năm trở lại đây, theo báo cáo của 49 tỉnh, thành phố (số còn lại không báo cáo) đã lấy đi 750.000 ha đất để thực hiện 29.000 dự án đầu tư, trong đó có tới 80% là đất nông nghiệp. Khoảng 50% diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi nằm trong vùng kinh tế trọng điểm mỗi năm hai vụ lúa. "Phong trào" xây sân golf dồn dập trong hai năm nay, nếu như trong 16 năm chỉ cấp phép cho 34 dự án sân golf, thì có 2 năm (2006- 2008) đã cấp 104 dự án, tức là cứ bình quân một tuần lại "mọc" 1 sân golf mới. Hiện cả nước có 141 sân golf ở 39 tỉnh, thành, sử dụng tới 49.268 ha, trong đó có 2.625 đất bờ xôi ruộng mật.
 Sân golf là nơi chiếm nhiều diện tích đất nhưng chỉ phục vụ số ít người. |
Điều tra mới đây của Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn tại 16 tỉnh, thành trọng điểm, diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi chiếm khoảng 89%, hầu hết là đất lúa, với diện tích như vậy, mỗi năm có thể làm giảm sản lượng trên 1 triệu tấn lúa. Lâu nay vẫn tồn tại một thực trạng đáng buồn là, đất bị thu hồi không được sử dụng ngay mà bỏ hoang hoá, gây lãng phí rất lớn. Chẳng hạn, khu công nghiệp Hà Nội-Đài Tư thành lập từ 15 năm nay, mới lấp đầy có 18,8%; khu công nghiệp Đồ Sơn (Hải Phòng) khai sinh năm 1997, mới lấp đầy 24,1%; khu công nghiệp Khánh An (Cà Mau) đã 5 năm vẫn đang xây dựng cơ bản, mới cho thuê được 3 ha, tức lấp đầy có 1,22%; hai khu công nghiệp Cát Lái IV (TP.Hồ Chí Minh) và Kim Hoa (Vĩnh Phúc) đều thành lập năm 1997- 1998, đến nay chưa xong cơ sở hạ tầng, chưa có nhà đầu tư... Dự án "treo" cũng khá phổ biến. Theo thống kê của Bộ Kế hoạch-đầu tư, 61 tỉnh, thành còn khoảng 1200 dự án treo với diện tích trên 130.000 ha.
Việc chuyển mục đích sử dụng đất đã gây xáo trộn, ảnh hưởng lớn đến đời sống trước mắt cũng như về lâu dài của một bộ phận đông đảo nông dân nước ta. Chỉ tính trong 5 năm (2003-2008) đất thu hồi làm dự án đầu tư đã tác động trực tiếp đến 627.000 hộ gia đình, với khoảng 2,5 triệu người. Điều tra thực tế cho thấy: 67% lao động nông nghiệp vẫn giữ nguyên nghề cũ, chỉ có 13% chuyển nghề mới và có tới 25-30% nông dân không có việc làm, hoặc có nhưng không ổn định. 53% hộ nông dân bị thu hồi đất thu nhập bị giảm so với trước, chỉ có 13% là tăng hơn trước. Trung bình mỗi hộ bị thu hồi đất có 1,5 lao động bị thất nghiệp và mỗi ha đất bị thu hồi làm mất việc của 13 lao động. Nhiều địa bàn có tới hàng ngàn lao động bị mất việc, nhưng chỉ có 10-20 người là đã qua đào tạo nghề mới. Những năm qua Chính phủ đã có nhiều chính sách ưu tiên giải quyết việc làm cho nông dân vùng dự án, nhưng mỗi năm chỉ giải quyết được khoảng 55.000 người, là "muối bỏ biển" trong tổng số lao động mất việc.
Rõ ràng việc ổn định đời sống, tìm việc làm cho người nông dân sau khi thu hồi đất là một vấn đề cấp thiết hiện nay. Để giải quyết thoả đáng một bài toán kinh tế-xã hội phức tạp, trước hết quy hoạch phải được tính toán, cân nhắc cẩn trọng, sao cho hợp lý tối đa sử dụng đất, không tác động xấu cho môi trường, dân sinh. Công khai, minh bạch trong các quy hoạch và "dân biết, dân bàn, dân kiểm tra" sẽ góp phần quan trọng tránh được nhiều tiêu cực nảy sinh trong quá trình hình thành, thực thi các dự án. Có biện pháp xử lý kịp thời, nghiêm khắc với cá nhân, tập thể để lãng phí đất, không đưa vào sử dụng ngay, hoặc để dự án "treo". Nhà nước tích cực hỗ trợ nông dân tận dụng hết quỹ đất còn lại của họ và cũng phải quản lý việc dồn điền đổi thửa những khu đất canh tác này. Bên cạnh đó, có chính sách ưu tiên đào tạo hướng nghiệp, chú trọng đào tạo tại chỗ cho người nông dân theo hướng thâm canh hiện đại, mang lại thu nhập thuần nông cao hơn hẳn trước. Kinh nghiệm ở nhiều nơi cho thấy, quỹ đất 10% giao cho các hộ làm dịch vụ, cũng phải có quy định, hướng dẫn cụ thể, tốt nhất tìm cách liên kết các hộ, thành lập các tổ hợp, hợp tác xã dịch vụ hỗ trợ cho chính các khu công nghiệp, đô thị hoặc du lịch bên cạnh, tạo sự phát triển hài hoà cho cả hai phía.
Phạm Quang