Cách đây vài chục năm, phim Pháp Indochine (Đông Dương) đã làm nổi bật hai vẻ đẹp: ngôi sao điện ảnh Catherine Deneuve và vịnh Hạ Long. Vịnh Hạ Long là kỳ quan thế giới, điều ấy xin miễn bàn. Nhưng ít du khách, kể cả Việt Nam biết là nội địa phía Bắc vịnh Hạ Long, có cả một vùng phong cảnh rất đẹp, nhất là có những di tích lịch sử và tập quán vô cùng hấp dẫn của tỉnh Quảng Ninh.
Rời Hải Phòng khoảng hai chục cây số đi về phía Đông Bắc, trải ra một vùng bán sơn địa, đồi thoai thoải xen ruộng phì nhiêu, sông lạch chi chít, mênh mông rừng sú vẹt, "không khí có mùi mặn của bể, mùi thơm của thông và cây chổi sể" (Hoàng Đạo Thúy). Đó là huyện Yên Hưng, thuộc tỉnh cũ thời Pháp là Quảng Yên (thời ta, Quảng Yên sát nhập với tỉnh Hải Ninh và huyện Đông Triều thuộc Hải Dương thành tỉnh Quảng Ninh).
 Đền thờ Trần Hưng Đạo tại Quảng Yên - Quảng Ninh. Ảnh: Phạm Quyết Chiến |
Thị trấn Yên Hưng xưa là tỉnh lỵ của Quảng Yên, nằm bên bờ sông Chanh, có nhiều cây thông cổ rất đẹp. Mấy quả đồi uốn lượn thành hình một cô gái nằm dài, hiện lên đầu, tóc, vú, một chân duỗi thẳng, một chân co, do đó gọi là núi Tiên. Khí hậu mát quanh năm, phải chăng do đó mà phụ nữ đẹp? Thành cổ, xây năm 1802, không có hào, có 3 cửa, còn gọi là Tiên thành, có lẽ vì gần núi Tiên, có những mộ cổ thuộc thế kỷ 3 - 4. Tòa thành giờ chỉ còn vài khẩu thần công cũ. Gần tòa công sứ thời Pháp, có 3 cây lim lớn, gần giếng Cô Tiên, nước rất trong. Theo nhân dân địa phương, những cây này sống đã 700 năm, vào thời Trần Hưng Đạo. Năm 1954, ở trại lính Yên Hưng, những đơn vị quân Pháp cuối cùng tập kết để rút về Pháp, theo Hiệp định Genève.
Chúng tôi sang vùng đảo Hà Nam cũng thuộc huyện Yên Hưng, tên gọi Hà Nam vì vị trí ở phía Nam sông Bạch Đằng. Có thể nói đây đã là bãi chiến trường chống giặc Nguyên Mông, Trần Hưng Đạo đã từng đóng đại bản doanh ở đây. Còn hai đền thờ liên quan đến đức thánh Trần. Một đền thờ bà cụ bán quán nước bên bờ sông Chanh đã kể cho Trần Hưng Đạo biết rõ từng thời điểm nước triều lên xuống để người cụ thể hóa dự án trận Bạch Đằng. Một đền thờ Hưng Đạo Vương, tượng ngài ngồi, tóc xõa ngang lưng, tay cầm trâm cài tóc. Tục truyền: ngài xõa tóc gội đầu tại đây sau khi đại thắng trận thủy chiến. Năm 1288, trận Bạch Đằng đã đánh đắm 400 chiến thuyền và tiêu diệt 4 vạn quân Mông Cổ.
Năm 1953, dân công bới đất để củng cố đê vào mùa lụt, ngẫu nhiên đã phát hiện ở Yên Giang một số cọc gỗ lim, cắm trong lòng sông Bạch Đằng cách đây 700 năm để chọc thủng chiến thuyền địch.
Vùng đảo Hà Nam rải ra như biển lúa màu xanh, với những hòn đảo màu xanh đậm là làng xóm. Biến những đầm lầy nước mặn thành ruộng lúa là một công trình thông minh và kiên trì của nhiều đời người. Vào thế kỷ 11 - 12, đã có những nhóm dân chài đến định cư nơi đây. Họ thử trồng trọt ít nhiều, nhưng không mấy thành công vì thủy triều ở cửa sông Bạch Đằng dâng cao có khi từ 3 - 3,5m hơn mặt đất.
Tương truyền đầu thế kỷ 13, sau chiến thắng Bạch Đằng, 17 vị tiên công mới thực sự đưa dân đến Hà Nam lấn biển, lập ra các làng xã ở vùng đảo này. Ngày nay, đê quai dài đến 34km.
Hàng năm, nhân dân Hà Nam còn giữ được một tục lệ "uống nước nhớ nguồn" rất đẹp: Vào ngày mồng 7 Tết, tương truyền là ngày các cụ tìm ra mạch nước ngọt đầu tiên, bà con tổ chức tế Tiên công, lễ rước các cụ Thượng ra đình Tổng dự tế. Cụ Thượng là tên gọi chung cho các cụ ông, cụ bà thượng thọ, từ 80 tuổi trở lên, không phân biệt nam nữ. Mỗi gia đình có cụ Thượng đã bày bàn thờ lớn từ trước Tết, trang trí nhà cửa, cỗ bàn. Cụ Thượng ngồi trên ghế suốt đêm mồng 6, có khi ngủ thiếp đi. Họ hàng thân thuộc đến chúc tụng và tặng quà. Sáng mồng 7, con cháu rước các cụ ra đình Tổng bằng kiệu hay võng từ ngõ ra đường chính, thật là náo nhiệt. Mỗi đám rước gồm có mấy chàng trai đi đầu đuổi tà, vừa múa vừa khua gậy, rồi đến đội kèn, 4 cô gái tượng trưng tứ thời mang lễ vật nông sản và các biểu tượng tuổi thọ (thường là tranh vẽ một cụ già). Kiệu các cụ Thượng do các cháu trai, gái tân khiêng, đi sau là một cô gái đẹp đội mâm xôi và thủ lợn, rồi hai hàng con, cháu. Có khi hàng chục đám rước các cụ Thượng ra đình Tổng, đường làng chen chúc đông vui. Ở đình, 4 vị chức sắc đặt 4 khối đất lên bàn thờ rồi làm lễ xây đê, đánh một keo vật tượng trưng. Sau ngày lễ, công việc đồng áng mới bắt đầu.
Xin nói thêm là đình Phong Cốc ở Yên Hưng, thờ Tứ Mẫu, vào loại rất hoành tráng với mái ngói cổ rộng 600m2, những hàng cột lớn và điêu khắc gỗ tuyệt vời.
Hữu Ngọc