Những mái trường mới giữa núi rừng biên giới, nơi trẻ em vùng cao học tập, sinh hoạt và nuôi dưỡng ước mơ. Ảnh: Song Hoàng.
Những giấc mơ bắt đầu nơi biên giới
Thường ngày, hàng nghìn học sinh vùng biên giới bước qua cổng trường, mang theo sách vở, những câu chuyện của bản làng và cả những giấc mơ còn chưa gọi thành tên. Với những học sinh ở xa trường hàng chục cây số, việc được ở nội trú giúp các em không còn phải đối mặt với trở ngại trên đường đến lớp mỗi ngày.
Trong hơn 1.400 học sinh của Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và THCS Anh Sơn, Nghệ An mỗi em mang theo một câu chuyện riêng. Không như phần lớn học sinh là con em địa phương, Vừ Y Dánh, học sinh lớp 9A, có quê gốc ở vùng núi Kỳ Sơn cũ.
Học sinh Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và THCS Anh Sơn trong giờ học tại ngôi trường mới. Ảnh: Song Hoàng.
Gia đình Dánh là đồng bào di cư từ vùng miền núi xuống Anh Sơn làm ăn, gắn bó với những đồi cao su rồi chọn bản Cao Vều làm nơi sinh sống. Tại vùng đất mới, em được tạo điều kiện đến trường, tiếp tục việc học như bao bạn bè cùng trang lứa.
Hiện trường có 7 học sinh là con em các gia đình công nhân cao su từ Tương Dương, Kỳ Sơn cũ xuống Anh Sơn làm ăn, sinh sống. Các em đã theo học tại trường từ những năm học trước, mang theo câu chuyện về hành trình mưu sinh của cha mẹ và nỗ lực bám lớp, bám trường nơi quê hương thứ hai. Trong những phòng nội trú sạch sẽ, khang trang, mỗi học sinh có giường, chiếu, chăn màn và những vật dụng thiết yếu. Đời sống mới được hình thành bên trong khuôn viên trường: sáng đến lớp, chiều học tập và rèn luyện, tối tự học. Vừ Y Dánh nói, việc học nội trú giúp cha mẹ yên tâm hơn, còn em có điều kiện rèn luyện tính tự lập, kỷ luật và tinh thần đoàn kết.
Với Đậu Kim Ngân, học sinh lớp 9A, sẵn sàng cho những ngày tháng sống xa nhà. Nhà ở bản Vều 2, cách trường khá xa nên em đăng ký ở nội trú. Bước vào năm cuối cấp, chuyển đến ngôi trường mới, làm quen với thầy cô, bạn bè mới, Ngân cũng có chút bỡ ngỡ, nhưng không quá lo lắng. Ở nhà, ngoài giờ học, Ngân đã quen với việc quét dọn, nấu cơm, giặt quần áo, phụ giúp bố mẹ những việc lặt vặt. Vì thế, em tin mình có thể tự lo cho bản thân khi sống ở trường. "Ở nhà em cũng tự làm được nhiều việc rồi nên ở nội trú sẽ không khó khăn. Em có thể tự lo sinh hoạt cá nhân, dành thời gian cho việc học", Ngân nói.
Học sinh Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và THCS Môn Sơn trong giờ học trên lớp. Ảnh: Song Hoàng.
Ở xã Môn Sơn, câu chuyện về trường nội trú liên cấp bắt đầu từ những học sinh quen với việc vượt quãng đường dài để đến lớp. Đã 3 năm nay, mẹ của em Vũ Diễm Quỳnh, học sinh lớp 8A2, Trường Phổ thông nội trú tiểu học và THCS Môn Sơn, chưa một lần trở về nhà. Bố em cũng rời đi khi Quỳnh mới 1 tuổi. Từ đó đến nay, em chưa một lần gặp lại bố.
Vì hoàn cảnh gia đình, mẹ Quỳnh phải đi làm thuê ở Lâm Đồng. Hai chị em em sống cùng ông bà ngoại, nay đều đã gần 60 tuổi. Dù vẫn có thể làm ruộng, nuôi trâu bò, quán xuyến việc nhà, việc chăm sóc và lo cho hai cháu ăn học vẫn là gánh nặng không nhỏ đối với ông bà. Năm nay, cả hai chị em Quỳnh đều trở thành học sinh của trường nội trú liên cấp Môn Sơn.
Nhưng trong những ngày đầu năm học, khi trường chưa tổ chức ăn ở nội trú, hai chị em vẫn phải đi về hơn 11km mỗi ngày từ bản Xằng đến trường. Quãng đường xa không khiến Quỳnh nản lòng. Sau hơn ba tuần học tập, em đã làm quen với nhiều bạn mới. Dù còn nhớ lớp học cũ, Quỳnh cho biết, em thích không gian và môi trường học tập mới, đồng thời tự đặt mục tiêu cố gắng học thật tốt trong năm học này.
Nỗi lo phía sau cánh cửa trường nội trú
Năm học 2026-2027, Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và THCS Anh Sơn có hơn 1.400 học sinh. Theo ông Lương Văn Võ, Hiệu trưởng nhà trường, sau lễ khai giảng, học sinh đã bắt đầu học tập tại ngôi trường mới. Tuy nhiên, do một số hạng mục phục vụ nội trú chưa hoàn thiện, trước mắt trường mới chỉ tổ chức bán trú buổi trưa cho những học sinh ở cách trường dưới 10km.
Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và THCS Môn Sơn vẫn đang được khẩn trương hoàn thiện các hạng mục còn lại. Ảnh: Song Hoàng.
Riêng học sinh ở bản Cao Vều vẫn tiếp tục học tại điểm trường cũ do khoảng cách địa lý. Dự kiến trong tháng 10/2026, khi các hạng mục còn lại hoàn thành, nhà trường sẽ tổ chức ăn, ở nội trú và bán trú theo quy định. Ba lớp tại điểm lẻ Cao Vều cũng được duy trì để việc học của các em không bị xáo trộn, đồng thời bảo đảm an toàn trong thời gian chờ cơ sở vật chất hoàn thiện.
Theo ông Võ, với học sinh bản Cao Vều, đến trường mới không chỉ là được học trong những phòng học khang trang hơn. Các em còn có cơ hội tiếp cận trang thiết bị hiện đại, làm quen với bạn bè ở nhiều địa bàn và học tập tốt hơn các môn Tin học, Ngoại ngữ. Cuộc sống tập thể cũng giúp các em rèn kỹ năng sinh hoạt, học cách tự chăm sóc bản thân để dần trưởng thành khi xa gia đình.
Với những học sinh vốn quen với bản làng và những lớp học gần nhà, ngôi trường mới mở ra nhiều trải nghiệm khác trước. Từ những giờ học trên lớp đến cuộc sống cùng thầy cô, bạn bè, các em đang từng bước làm quen với một môi trường mới, nơi hành trình học tập cũng là hành trình học cách tự lập và khám phá những điều rộng lớn hơn ngoài bản làng.
Giờ học của học sinh Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và THCS Môn Sơn. Ảnh: Song Hoàng.
Ông Nguyễn Văn Vỹ, Hiệu trưởng Trường Phổ thông nội trú tiểu học và THCS Môn Sơn, cho biết những ngày đầu gặp không ít khó khăn, từ cơ sở vật chất, điều kiện sinh hoạt đến nhân lực quản lý học sinh nội trú. Nhà trường gần như vừa tổ chức dạy học, vừa từng bước hoàn thiện các điều kiện phục vụ hoạt động. Nhiều hạng mục chưa hoàn thiện khiến phòng làm việc của ban giám hiệu và giáo viên phải tận dụng, dồn ghép, học sinh nội trú tạm thời ở tại khu ký túc xá cũ.
Do điều kiện cơ sở vật chất và thời gian chưa đáp ứng đầy đủ, trước mắt trường tổ chức dạy học một buổi mỗi ngày. Áp lực nhân sự cũng là vấn đề đáng lo. Đặc thù trường nội trú khiến công việc của giáo viên không dừng lại ở giờ lên lớp. Ngoài giảng dạy, thầy cô còn phải tham gia quản lý, chăm sóc học sinh trong sinh hoạt hằng ngày. Đặc biệt, việc tiếp nhận học sinh lớp 1, lớp 2 vào ở nội trú đòi hỏi sự quan tâm sát sao hơn bởi các em còn nhỏ, chưa biết tự chăm sóc bản thân.
Không chỉ thiếu nhân lực, việc tổ chức lại mạng lưới trường lớp tại Môn Sơn cũng chưa thể hoàn tất theo kế hoạch. Hiện học sinh THCS đã được chuyển về học tại Trường Phổ thông nội trú tiểu học và THCS Môn Sơn, trong khi học sinh tiểu học vẫn học tại các điểm trường cũ do các trường trước sáp nhập quản lý. Sự chuyển tiếp này khiến việc bố trí giáo viên, phân công chuyên môn và xây dựng kế hoạch giáo dục của Trường Tiểu học Môn Sơn gặp không ít xáo trộn.
Theo ông Nguyễn Duy Linh, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Môn Sơn, trường được thành lập trên cơ sở sáp nhập 3 trường tiểu học, dự kiến quản lý 6 điểm trường với tổng số 35 lớp. Tuy nhiên, do trường nội trú liên cấp chưa hoàn thiện để đón học sinh tiểu học, các em hiện vẫn học tại hệ thống 10 điểm trường của các trường cũ. Vì vậy, nhà trường chưa thể xác định chính xác quy mô học sinh, số lớp ở từng điểm trường và các điều kiện thực tế để xây dựng kế hoạch dạy học chi tiết.
Với học sinh vùng biên, trường nội trú không chỉ giúp rút ngắn những chuyến đường xa đến lớp, mà còn mở ra cơ hội học tập trong điều kiện tốt hơn. Để cơ hội ấy trở thành hiện thực bền vững, việc hoàn thiện cơ sở vật chất, bổ sung giáo viên và tổ chức đầy đủ các điều kiện chăm sóc học sinh cần được triển khai đồng bộ, đúng lộ trình.
Những ngôi trường mới có thể mang hình hài khác nhau, nằm ở những vùng đất khác nhau nhưng cùng mở ra cơ hội để trẻ em vùng biên được học tập trong điều kiện đầy đủ hơn, được sống trong môi trường an toàn hơn và có thêm hành trang cho tương lai. Một ngôi trường rồi sẽ không còn mới, những bức tường sẽ cũ đi, cây trong sân trường sẽ lớn. Nhưng với những đứa trẻ miền biên viễn hôm nay, nơi ấy có thể là điểm bắt đầu của một con đường rất dài...
