Nếu dựa theo chứng cứ khoa học và một số cuộc điều tra trước đây thì vùng núi phía Bắc và Tây Nguyên, việc thiếu iốt chắc chắn là có, thậm chí có thể là trầm trọng. Tuy nhiên, ở nước ta không chỉ có miền núi mà còn có cả đồng bằng ven biển với 3.600km bờ biển chạy dài theo đất nước, hai vùng đồng bằng lớn là sông Hồng và sông Cửu Long, vùng này dân số chiếm tỷ lệ cao nhất nước. Câu hỏi luôn đặt ra với nhóm nghiên cứu chúng tôi (và cả các nhà khoa học, y học trên toàn quốc): Liệu vùng này có thiếu iốt không và nếu có thì ở mức độ nào? Đây là lần đầu tiên Bệnh viện Nội tiết TW tiến hành cuộc điều tra rộng trên phạm vi toàn quốc, đòi hỏi đảm bảo tính chính xác cao, khoa học để chứng minh xem thiếu iốt có ở đồng bằng ven biển không? Lúc này, muối iốt đã và đang bắt đầu triển khai rộng khắp ở miền núi phía Bắc và bắt đầu triển khai ở Tây Nguyên.
Vào ngày gần cuối xuân năm 1993, chúng tôi thành lập 2 đoàn công tác, các cán bộ giàu kinh nghiệm nhất được lựa chọn và cùng tiến hành điều tra ở những điểm đã được chọn ngẫu nhiên theo qui chuẩn.
Điểm đến đầu tiên của đoàn chúng tôi là Hải Dương và Hải Phòng, khi chúng tôi nêu ra mục đích cuộc điều tra, nhiều người trong ngành cũng nghĩ rằng vùng biển Hải Phòng và đồng bằng Hải Dương lấy đâu ra bướu cổ địa phương, mà lại là ở trẻ em thì càng ít. Tuy nhiên, khi chúng tôi bắt tay vào khám thì phát hiện ra điều ngược lại: tỷ lệ bướu cổ địa phương ở đây quá cao.
Chúng tôi hành quân vào phương Nam (gọi là hành quân vì chúng tôi đi xe ôtô theo dọc chiều dài đất nước), các điểm khám nằm rải rác dọc theo chiều dài đất nước. Có điểm khám ở Nặm Cắn, có điểm khám ở ngay bờ biển Hàm Tân - Bình Thuận, rồi có điểm nằm tại thành phố Cần Thơ hay ngay đất mũi Cà Mau. Rút kinh nghiệm lần trước, lần này chúng tôi cùng khám, những trường hợp nào có bướu cổ, chúng tôi cùng trao đổi. Kết quả làm chúng tôi sửng sốt, tại ven biển miền Trung, tỷ lệ bướu cổ trên 10%, tôi nhớ mãi khi khám ở Cần Thơ, trường học ngay cạnh kênh rạch, đất đai trù phú phì nhiêu như vậy mà tỷ lệ bướu cổ 18%, tại Củ Chi, ngay sát thành phố mang tên Bác, tỷ lệ bướu cổ cũng gần như vậy.
Hai tháng sau, mức thu nhận iốt của quần thể được labo uy tín của Vương quốc Bỉ trả lời tình trạng thu nhận iốt của chúng ta rất thấp so với chuẩn quốc tế và khẳng định thiếu iốt đang là một vấn đề cộng đồng ở nước ta. Vui mừng hơn cả là kết quả xét nghiệm của các bạn quốc tế và của chúng tôi tiến hành tại labo iốt niệu tại Việt Nam hoàn toàn tương tự nhau.
Ngay sau khi chúng tôi công bố số liệu này, Bộ Y tế đã trình Chính phủ và Thủ tướng Võ Văn Kiệt cũng đã ban hành Chỉ thị 481/TTg ngày 3/11/1994 "Vận động toàn dân mua và sử dụng muối iốt", đồng thời Chương trình quốc gia phòng chống các rối loạn thiếu hụt iốt ra đời. Gần một thập kỷ triển khai trên phạm vi toàn quốc, từ 1995 - 2005, từng bước chương trình đã thanh toán mục tiêu thiếu iốt trong phạm vi toàn quốc, 10 năm đó anh em chúng tôi chia sẻ cùng các bạn đồng nghiệp trên toàn quốc và góp phần đẩy lùi căn bệnh này, tỷ lệ bướu cổ giảm mạnh, có nơi chỉ còn 3%, hộ gia đình dùng muối iốt tăng dần, đạt trên 90%, mức thu nhận iốt cải thiện, các bạn đồng nghiệp quốc tế thật sự khâm phục và đẩy mạnh giúp đỡ chúng ta.
Nhìn lại chặng đường đã đi qua, những người cán bộ làm công tác khoa học như chúng tôi thật sự vui mừng trước những thành tựu đã đạt được. Năm 2005, tôi có dịp trở lại Na Rì, Ngân Sơn - Bắc Kạn, đất mũi Cà Mau, thành phố Cần Thơ... khi đến thăm khám lại những vùng này, tỷ lệ bướu cổ không còn nữa, nhìn các cháu đang học ở những điểm khám năm xưa, ánh mắt rạng rỡ và nụ cười hồn nhiên khiến chúng tôi vô cùng phấn khích, hình như chúng tôi cũng có phần đóng góp sức mình làm cho nụ cười trẻ thơ thêm rạng ngời. Từ một chủ trương đúng đắn của Bộ Y tế trên nền tảng khoa học đã được chứng minh cùng với quyết sách kịp thời của Đảng, Quốc hội và Chính phủ và sự góp phần của mạng lưới y tế cộng đồng, ngành sản xuất muối và đặc biệt với sự giúp sức của người dân, chúng ta đã thành công trong giai đoạn thanh toán tình trạng thiếu iốt trên bình diện quốc gia.
Nhưng muốn tiếp tục duy trì được thành tựu này đòi hỏi ngành y tế cũng như các ngành chức năng không được lơi lỏng vì iốt không sẵn có trong thiên nhiên, việc bổ sung iốt sẽ phải tiếp diễn từ thế hệ này sang thế hệ khác giống các nước phát triển như Hoa Kỳ, Úc, Thụy Sĩ... vẫn đang thực hiện. Như một lời kết, trong một lần tôi lên công tác Yên Bái, một cán bộ Hội Phụ nữ Yên Bái có nói rằng: "Tương lai, sức khỏe, trí tuệ của trẻ em Yên Bái sẽ được cải thiện nhờ các chương trình chăm sóc y tế, trong đó có dự án phòng chống thiếu iốt, nếu có cháu nào sau này đạt danh hiệu hoa hậu quốc tế, toán quốc tế thì phải nhớ đến các thầy thuốc đã góp phần bổ sung iốt cải thiện trí tuệ và sức khỏe này...". Đây là một nguồn động viên cho những người thầy thuốc làm cộng đồng như chúng tôi...
ThS. Lê Phong