Bệnh tự miễn có thể liên quan đến di truyền, nhiễm trùng và môi trường, gây tổn thương nhiều cơ quan trong cơ thể. Bệnh có thể ảnh hưởng đến nhiều cơ quan, diễn biến kéo dài và gây ra những biến chứng nghiêm trọng nếu không được phát hiện, điều trị kịp thời.
Hệ miễn dịch là hàng rào bảo vệ quan trọng, giúp cơ thể chống lại virus, vi khuẩn, nấm và các tác nhân gây bệnh khác. Thông thường, hệ thống này có khả năng nhận diện các thành phần của cơ thể là "của mình" và không tấn công chúng, đồng thời phát hiện, loại bỏ những yếu tố ngoại lai có hại.
Tuy nhiên, trong một số trường hợp, cơ chế kiểm soát này bị rối loạn, khiến hệ miễn dịch nhận diện nhầm các tế bào, mô hoặc cơ quan của cơ thể là đối tượng cần tiêu diệt. Đây là cơ chế cơ bản dẫn đến các bệnh tự miễn.
1. Bệnh tự miễn hình thành như thế nào?
Trong quá trình phát triển, hệ miễn dịch hình thành các cơ chế dung nạp miễn dịch nhằm hạn chế phản ứng chống lại những thành phần của cơ thể. Các tế bào miễn dịch có khả năng phản ứng mạnh với kháng nguyên của chính cơ thể thường được loại bỏ hoặc kiểm soát thông qua nhiều cơ chế khác nhau.
Khi các cơ chế dung nạp này bị phá vỡ, một số tế bào miễn dịch có thể hoạt động bất thường, nhận diện nhầm các thành phần của cơ thể là tác nhân gây hại. Chúng kích hoạt phản ứng viêm, sản sinh tự kháng thể hoặc trực tiếp tấn công các mô, tế bào.
Tự kháng thể là những kháng thể được tạo ra để nhận diện các thành phần của chính cơ thể. Tuy nhiên, việc phát hiện tự kháng thể không đồng nghĩa với việc một người mắc bệnh tự miễn. Một số người khỏe mạnh cũng có thể có tự kháng thể mà không xuất hiện biểu hiện bệnh. Bệnh tự miễn chỉ hình thành khi phản ứng miễn dịch bất thường gây tổn thương mô, ảnh hưởng đến chức năng cơ quan hoặc dẫn đến các biểu hiện lâm sàng.
Bệnh tự miễn cũng cần được phân biệt với dị ứng. Trong dị ứng, hệ miễn dịch phản ứng quá mức với những yếu tố thường không gây hại như phấn hoa, bụi nhà hoặc một số loại thực phẩm. Trong khi đó, ở bệnh tự miễn, đối tượng bị hệ miễn dịch tấn công lại chính là các thành phần của cơ thể.
Hiện nay, có hơn 80 bệnh lý được xác định thuộc nhóm bệnh tự miễn hoặc có cơ chế tự miễn. Một số bệnh có thể ảnh hưởng đến nhiều cơ quan như lupus ban đỏ hệ thống, trong khi những bệnh khác chủ yếu tác động đến một cơ quan nhất định, chẳng hạn viêm tuyến giáp tự miễn, đái tháo đường type 1 hoặc viêm khớp dạng thấp.
Bệnh tự miễn có thể liên quan đến di truyền, nhiễm trùng và môi trường, gây tổn thương nhiều cơ quan trong cơ thể. Ảnh BVCC.
2. Những yếu tố nào làm tăng nguy cơ mắc bệnh tự miễn?
Các nhà khoa học cho rằng bệnh tự miễn hình thành do sự kết hợp phức tạp giữa yếu tố di truyền, môi trường và những thay đổi trong hoạt động của hệ miễn dịch. Hiện chưa có một nguyên nhân duy nhất giải thích được sự xuất hiện của tất cả các bệnh tự miễn.
Yếu tố di truyền: Người có tiền sử gia đình mắc bệnh tự miễn có thể có nguy cơ mắc bệnh cao hơn. Một số biến thể gene liên quan đến khả năng điều hòa miễn dịch có thể làm tăng tính nhạy cảm với bệnh. Tuy nhiên, yếu tố di truyền không quyết định hoàn toàn việc một người có mắc bệnh hay không. Người mang yếu tố nguy cơ di truyền vẫn có thể không phát triển bệnh trong suốt cuộc đời.
Nhiễm trùng: Một số virus và vi khuẩn có thể kích hoạt hoặc thúc đẩy phản ứng tự miễn ở những người có cơ địa nhạy cảm. Hiện tượng này có thể xảy ra khi các thành phần của tác nhân gây nhiễm trùng có cấu trúc tương đồng với một số thành phần của cơ thể, khiến hệ miễn dịch phản ứng chéo và vô tình gây tổn thương mô.
Yếu tố môi trường: Một số tác nhân như khói thuốc lá, tia cực tím, bụi nghề nghiệp và một số hóa chất nhất định có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh hoặc khiến một số bệnh tự miễn trở nên nghiêm trọng hơn. Chẳng hạn, ánh sáng mặt trời có thể làm khởi phát hoặc khiến tổn thương da nặng hơn ở người mắc lupus. Tuy nhiên, không phải mọi hóa chất hay tình trạng ô nhiễm môi trường đều được chứng minh là nguyên nhân trực tiếp gây bệnh tự miễn.
Rối loạn hệ vi sinh đường ruột: Hệ vi sinh đường ruột có vai trò quan trọng trong điều hòa hoạt động miễn dịch. Những thay đổi về thành phần và chức năng của hệ vi sinh có liên quan đến một số bệnh tự miễn. Tuy nhiên, mối liên hệ này vẫn đang được nghiên cứu và chưa thể khẳng định tình trạng mất cân bằng hệ vi sinh là nguyên nhân trực tiếp gây bệnh trong tất cả các trường hợp.
Hormone và giới tính: Nhiều bệnh tự miễn gặp ở phụ nữ nhiều hơn nam giới. Điều này cho thấy hormone sinh dục và những khác biệt về hoạt động miễn dịch giữa hai giới có thể góp phần ảnh hưởng đến nguy cơ mắc bệnh.
Ngoài ra, vitamin D cũng có vai trò trong điều hòa miễn dịch. Tình trạng thiếu vitamin D được ghi nhận có liên quan đến một số bệnh tự miễn. Tuy nhiên, hiện chưa có đủ bằng chứng để khẳng định việc bổ sung vitamin D có thể ngăn ngừa hoặc điều trị tất cả các bệnh lý này.
3. Bệnh tự miễn có thể gây ra những hậu quả gì?
Tùy thuộc vào cơ quan bị tổn thương, bệnh tự miễn có thể gây đau và sưng khớp, phát ban, mệt mỏi kéo dài, rối loạn chức năng tuyến giáp hoặc tổn thương thận, phổi, tim và hệ thần kinh. Một số bệnh có thể tiến triển âm thầm trong thời gian dài trước khi xuất hiện triệu chứng rõ rệt.
Phần lớn bệnh tự miễn có diễn biến mạn tính và hiện chưa thể điều trị khỏi hoàn toàn bằng các phương pháp hiện nay. Tuy nhiên, nhiều bệnh có thể được kiểm soát hiệu quả nhờ các loại thuốc điều hòa hoặc ức chế miễn dịch, phương pháp điều trị đặc hiệu và theo dõi sức khỏe định kỳ.
Khi xuất hiện những triệu chứng kéo dài, không rõ nguyên nhân như mệt mỏi bất thường, đau khớp, phát ban, sốt tái diễn hoặc các biểu hiện rối loạn chức năng cơ quan, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được thăm khám và xác định nguyên nhân.
Chủ động phát hiện bệnh, tuân thủ phác đồ điều trị và hạn chế các yếu tố có thể làm bệnh bùng phát là những biện pháp quan trọng giúp giảm tổn thương cơ quan, phòng ngừa biến chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống.
