Đây là biểu tượng đặc biệt được pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam bảo hộ, với những quy định cụ thể về chủ thể, mục đích và cách thức sử dụng. Tuy nhiên, trong thực tế, không ít tình huống có thể dẫn đến việc sử dụng sai hoặc gây nhầm lẫn về ý nghĩa của biểu tượng này.
Chữ thập đỏ không phải biểu tượng y tế phổ thông
Một trong những trường hợp dễ gặp nhất là sử dụng Chữ thập đỏ như biểu tượng y tế phổ thông. Trong thiết kế biển hiệu, áp phích, website, ứng dụng hoặc tài liệu truyền thông, người làm nội dung có thể lựa chọn hình chữ thập màu đỏ để minh họa cho bệnh viện, phòng khám, thuốc, sơ cấp cứu hay dịch vụ chăm sóc sức khỏe.
Cách lựa chọn này xuất phát từ liên tưởng quen thuộc giữa hình chữ thập màu đỏ với hoạt động cấp cứu và y tế. Tuy nhiên, Chữ thập đỏ không phải ký hiệu chung để chỉ nơi có dịch vụ y tế. Một cơ sở khám, chữa bệnh hoạt động hợp pháp cũng không đồng nghĩa với việc cơ sở đó được quyền sử dụng biểu tượng này làm dấu hiệu nhận diện.
Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý trong hoạt động truyền thông: hình ảnh minh họa và việc sử dụng biểu tượng như một dấu hiệu nhận diện là hai vấn đề khác nhau. Nếu cách thể hiện khiến công chúng hiểu rằng một cơ sở, dịch vụ hoặc tổ chức có mối liên hệ chính thức với Chữ thập đỏ, cần xem xét thận trọng.
Đặc biệt, cần phân biệt biểu tượng Chữ thập đỏ với biểu trưng của Hội Chữ thập đỏ Việt Nam. Biểu trưng của Hội có hình chữ thập đỏ trên nền trắng kết hợp với các chi tiết đồ họa và dòng chữ "Chữ thập đỏ Việt Nam". Việc sử dụng hình ảnh gần giống về hình dáng, màu sắc với biểu tượng Chữ thập đỏ hoặc biểu trưng của Hội, gây nhầm lẫn về chủ thể sử dụng, cũng có thể bị xem là hành vi bắt chước biểu tượng.
Phó Chủ tịch UBND TP. Hồ Chí Minh, Nguyễn Mạnh Cường trao hỗ trợ đến người mắc bệnh hiểm nghèo (thứ sáu từ trái sang) và ông Nguyễn Minh Nhựt, Chủ tịch Hội Chữ thập đỏ Thành phố trao hỗ trợ đến bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo có hoàn cảnh khó khăn.
Xe cứu thương, sản phẩm y tế cũng dễ sử dụng nhầm
Xe cứu thương là một trường hợp dễ gây nhầm lẫn. Do thường gắn với hoạt động cấp cứu, nhiều người cho rằng mọi phương tiện vận chuyển bệnh nhân đều có thể sử dụng hình chữ thập đỏ để nhận diện.
Tuy nhiên, không phải xe cứu thương nào cũng đương nhiên được phép sử dụng biểu tượng này. Sổ tay Biểu tượng Chữ thập đỏ của Hội Chữ thập đỏ Việt Nam phân biệt các trường hợp được sử dụng theo chủ thể, chức năng và quy định cụ thể. Trong thời bình, xe cứu thương và trạm sơ cấp cứu có nhiệm vụ chăm sóc miễn phí cho người bị thương và người bệnh, phù hợp với pháp luật Việt Nam và được Hội Chữ thập đỏ Việt Nam cho phép mới thuộc trường hợp được sử dụng biểu tượng. Ngoài ra, nhân viên y tế, cơ sở y tế và phương tiện y tế thuộc các lực lượng vũ trang cũng được sử dụng theo quy định. Không thể suy rộng thành mọi phương tiện vận chuyển bệnh nhân đều có quyền tự sử dụng Chữ thập đỏ.
Tương tự, việc doanh nghiệp cho mượn xe để vận chuyển hàng cứu trợ cũng không đồng nghĩa phương tiện đó tự động được phép mang biểu tượng. Cần xác định rõ tư cách, mục đích và việc sử dụng phương tiện trong hoạt động Chữ thập đỏ theo quy định.
Sản phẩm, hàng hóa phục vụ sức khỏe cũng là nhóm dễ phát sinh nhầm lẫn. Một hộp thuốc, túi sơ cứu, bộ dụng cụ y tế hoặc sản phẩm chăm sóc sức khỏe có thể được thiết kế với hình chữ thập đỏ để người mua dễ nhận biết công dụng. Một số nhà sản xuất còn sử dụng hình ảnh này như yếu tố tạo cảm giác an toàn, chuyên môn hoặc tính chất y tế.
Tuy nhiên, sản phẩm phục vụ sức khỏe cộng đồng không đồng nghĩa với việc nhà sản xuất có quyền sử dụng biểu tượng Chữ thập đỏ. Sổ tay Biểu tượng Chữ thập đỏ cũng chỉ rõ việc cá nhân, tổ chức hoặc hoạt động không thuộc Hội Chữ thập đỏ nhưng sử dụng biểu tượng Chữ thập đỏ hoặc biểu trưng của Hội là hành vi sử dụng sai, lạm dụng biểu tượng. Đặc biệt, không được tùy tiện sử dụng biểu tượng như một yếu tố thương mại, quảng bá thương hiệu hoặc khiến khách hàng hiểu sản phẩm có mối liên hệ chính thức với Hội Chữ thập đỏ Việt Nam hay Phong trào Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ quốc tế khi thực tế không phải như vậy.
Ngay cả khi doanh nghiệp tài trợ nước uống, thuốc, quần áo, thực phẩm hoặc thiết bị cho một chương trình cứu trợ, việc sản phẩm được đưa vào chương trình của Hội cũng không đồng nghĩa doanh nghiệp được tự ý in biểu tượng Chữ thập đỏ lên hàng hóa như một dấu hiệu thương mại.
Truyền thông, thiện nguyện và tài trợ: Cần phân biệt rõ chủ thể sử dụng
Trong hoạt động quảng cáo và truyền thông, biểu tượng Chữ thập đỏ có thể xuất hiện trên poster giới thiệu chương trình khám bệnh miễn phí, video về hoạt động cứu trợ hoặc hình ảnh minh họa cho nội dung về bệnh viện, cấp cứu. Người làm truyền thông đôi khi lấy hình Chữ thập đỏ trên internet làm biểu tượng y tế mà không tìm hiểu quy định sử dụng.
Tuy nhiên, không phải mọi hình ảnh xuất hiện trong sản phẩm truyền thông đều tự động cấu thành hành vi vi phạm. Cần xem xét hình ảnh được sử dụng như thế nào, trong bối cảnh nào, có tạo ra sự nhầm lẫn về chủ thể hoặc chức năng hay không và có thuộc trường hợp pháp luật cho phép hay không.
Đặc biệt, cần phân biệt việc sử dụng hình ảnh biểu tượng trong một bài viết nhằm mục đích thông tin, tuyên truyền với việc sử dụng biểu tượng làm dấu hiệu nhận diện cho một tổ chức, sản phẩm, dịch vụ hoặc hoạt động. Việc sử dụng hình ảnh trong truyền thông không mặc nhiên được miễn trừ các quy định về bảo hộ biểu tượng; cách sử dụng vẫn phải bảo đảm không gây nhầm lẫn hoặc vi phạm quy định pháp luật.
Các chương trình thiện nguyện cũng là một tình huống dễ nhầm lẫn. Một nhóm thiện nguyện tổ chức trao quà cho người dân vùng khó khăn có thể sử dụng áo đồng phục, xe vận chuyển, thùng quyên góp hoặc banner mang hình chữ thập đỏ. Người tổ chức có thể cho rằng hoạt động hướng đến mục đích nhân đạo nên việc sử dụng biểu tượng là phù hợp.
Thực tế, mục đích nhân đạo không tự tạo ra quyền sử dụng biểu tượng. Nếu một nhóm tự sử dụng Chữ thập đỏ làm logo, đặc biệt trong hoạt động vận động quyên góp, người dân có thể hiểu nhầm nhóm này thuộc Hội Chữ thập đỏ hoặc chương trình do Hội tổ chức. Rủi ro càng lớn khi nhóm sử dụng tên, biểu trưng hoặc hình ảnh của Hội trên mạng xã hội, tài khoản nhận tiền hay tài liệu kêu gọi hỗ trợ mà không được phép.
Sổ tay Biểu tượng Chữ thập đỏ cũng cảnh báo hành vi sử dụng sai, lạm dụng biểu tượng, trong đó có trường hợp cá nhân, tổ chức không thuộc Hội Chữ thập đỏ nhưng sử dụng biểu tượng hoặc biểu trưng của Hội. Việc lợi dụng hình ảnh, uy tín của Hội để vận động, quyên góp hoặc thực hiện các hoạt động không do Hội tổ chức có thể gây hiểu nhầm, ảnh hưởng đến uy tín và hoạt động nhân đạo của Hội.
Đối với nhà tài trợ, cần phân biệt rõ quyền tài trợ với quyền sử dụng biểu tượng. Doanh nghiệp đóng góp tiền, hàng hóa hoặc dịch vụ cho chương trình nhân đạo có thể được giới thiệu là đơn vị đồng hành, nhà tài trợ theo thỏa thuận. Tuy nhiên, việc tài trợ không đồng nghĩa với quyền đưa biểu tượng Chữ thập đỏ vào logo doanh nghiệp, in trên sản phẩm hoặc sử dụng trong quảng cáo như một dấu hiệu chứng nhận, bảo đảm chất lượng.
Tự ý biến đổi biểu tượng vẫn có thể gây nhầm lẫn
Một tình huống khác thường bị bỏ qua là tự ý biến đổi biểu tượng. Có người cho rằng chỉ cần không sử dụng hình nguyên bản thì có thể tùy ý dùng hình chữ thập đỏ. Vì vậy, họ thay đổi màu sắc, thêm chữ, thêm hình ảnh, đặt chữ thập đỏ trong vòng tròn hoặc kết hợp với yếu tố thương mại để tạo thành logo mới.
Tuy nhiên, việc thay đổi một vài thành phần không mặc nhiên khiến hình ảnh đó không còn liên quan đến biểu tượng Chữ thập đỏ. Theo Sổ tay Biểu tượng Chữ thập đỏ, hành vi bắt chước là việc sử dụng dấu hiệu gần giống về hình dáng, màu sắc với biểu tượng Chữ thập đỏ hoặc biểu trưng Hội Chữ thập đỏ Việt Nam, gây nhầm lẫn. Vì vậy, việc thay đổi một số chi tiết nhưng vẫn tạo ra hình ảnh tương tự, khiến công chúng nhận biết hoặc nhầm lẫn với biểu tượng được bảo hộ, vẫn có thể thuộc trường hợp vi phạm.
Đặc biệt, việc lấy riêng hình chữ thập đỏ từ biểu trưng Hội Chữ thập đỏ Việt Nam để thiết kế logo mới cần hết sức thận trọng. Biểu trưng của Hội là một tổng thể đã được Hội chính thức thông qua và đăng ký bản quyền tác giả. Không thể tự ý tách một thành phần của biểu trưng để sử dụng cho mục đích riêng khi chưa được phép.
Hiểu đúng để không sử dụng sai biểu tượng
Cần phân biệt giữa một hình ảnh có khả năng gợi liên tưởng đến Chữ thập đỏ và hành vi sử dụng biểu tượng trái quy định. Một hình ảnh xuất hiện trong bài báo, video hoặc sản phẩm thiết kế có thể khiến người xem liên tưởng đến Chữ thập đỏ, nhưng chưa đủ căn cứ để kết luận đó là hành vi vi phạm. Việc đánh giá phải căn cứ vào chủ thể sử dụng, mục đích, bối cảnh, cách thể hiện và khả năng gây nhầm lẫn.
Trong khi đó, việc cá nhân hoặc tổ chức tự ý sử dụng biểu tượng Chữ thập đỏ làm dấu hiệu nhận diện cho mình, sản phẩm, dịch vụ hoặc hoạt động, khi không thuộc trường hợp được phép, là vấn đề nghiêm trọng và cần được xem xét theo quy định pháp luật.
Theo Luật Hoạt động Chữ thập đỏ, hành vi sử dụng biểu tượng Chữ thập đỏ trái pháp luật là hành vi bị nghiêm cấm. Việc sử dụng sai hoặc lạm dụng biểu tượng không chỉ ảnh hưởng đến uy tín của Hội mà còn làm suy giảm khả năng nhận diện và ý nghĩa bảo vệ của biểu tượng trong những tình huống khẩn cấp, đặc biệt khi xảy ra xung đột vũ trang.
Biểu tượng Chữ thập đỏ có ý nghĩa đặc biệt trong những hoàn cảnh mà sự nhận biết nhanh chóng có thể liên quan trực tiếp đến an toàn và tính mạng con người. Vì vậy, việc sử dụng đúng quy định không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn góp phần bảo vệ giá trị nhân đạo và uy tín của Phong trào Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ quốc tế.
PV
