Theo Quyết định số 3347/QĐ-BYT, ngày 29/10/2026 của Bộ Y tế Hướng dẫn chuyên môn chuyên ngành Lão khoa tại các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh, những thay đổi sinh lý sẽ ảnh hưởng đến dinh dưỡng vì vậy cần bổ sung dinh dưỡng hợp lý giúp người cao tuổi có đủ dưỡng chất, tăng cường sức khỏe.
Ở người cao tuổi, hệ tiêu hóa, hệ miễn dịch… đều suy giảm làm ảnh hưởng lớn đến dung nạp chất dinh dưỡng (ảnh: AI).
Vai trò của dinh dưỡng đối với sức khỏe người cao tuổi
Lão hóa là sự suy giảm theo thời gian của các chức năng sinh lý của cơ thể, dẫn đến những thay đổi về chức năng của các hệ cơ quan cũng như giảm khả năng phục hồi đối với các tác nhân gây căng thẳng về thể chất, nhận thức và tinh thần. Khi tuổi cao làm giảm khả năng thích nghi và tái tạo, dẫn đến tỷ lệ mắc bệnh cao hơn. Bên cạnh quá trình lão hóa, người cao tuổi dễ mắc đa bệnh lý, các vấn đề tâm lý và xã hội, các yếu tố này làm tăng nguy cơ mắc các vấn đề liên quan đến dinh dưỡng dẫn đến ảnh hưởng tới sức khỏe và chất lượng cuộc sống. Suy dinh dưỡng có thể dẫn đến các hậu quả nghiêm trọng như suy giảm miễn dịch, tăng nguy cơ mắc bệnh nhiễm trùng, kéo dài thời gian nằm viện, tăng tỷ lệ biến chứng và tử vong. Vì vậy dinh dưỡng hợp lý đóng vai trò thiết yếu trong việc duy trì sức khỏe, phòng ngừa bệnh tật và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người cao tuổi. Một chế độ dinh dưỡng đầy đủ, cân đối sẽ giúp người cao tuổi duy trì khối lượng cơ và sức mạnh phòng ngừa suy yếu và té ngã, tăng cường miễn dịch giảm nguy cơ nhiễm trùng và biến chứng, hỗ trợ chức năng tim mạch, thần kinh và tiêu hóa, kiểm soát bệnh mạn tính như tăng huyết áp, đái tháo đường, loãng xương..., cải thiện chức năng nhận thức, làm chậm tiến triển sa sút trí tuệ, tăng khả năng phục hồi sau khi bị ốm hoặc phẫu thuật và nâng cao chất lượng cuộc sống, giúp người cao tuổi sống độc lập, khỏe mạnh và hạnh phúc hơn.
Một số thay đổi sinh lý ảnh hưởng đến dinh dưỡng người cao tuổi
Nghe và nhìn: Giảm thính lực là tình trạng phổ biến ở người cao tuổi, là nguyên nhân hàng đầu trong những rối loạn giao tiếp ở người cao tuổi, chiếm tỷ lệ từ 25% đến 40% ở người trên 65 tuổi tại Mỹ. Giảm thị lực có thể do các bệnh thoái hóa điểm vàng, viễn thị, đục thủy tinh thể, gây ra những hạn chế trong việc đi chợ, nấu ăn và ăn.
1. Hệ tiêu hóa
Miệng: Sức khỏe răng miệng có ảnh hưởng đến tình trạng dinh dưỡng. Rụng răng, dùng răng giả, khô miệng có thể có khó khăn khi nhai nuốt. Giảm vị giác và giảm tiết nước bọt làm ăn uống kém ngon miệng và khó khăn.
Mùi vị: Các cảm giác về mùi vị bị ảnh hưởng liên quan đến tuổi, làm ảnh hưởng đến cảm giác ngon miệng, hạn chế lựa chọn thực phẩm và giảm khẩu phần ăn. Thay đổi vị giác, mất vị giác do teo nhú vị giác, loét miệng, sâu răng, vệ sinh răng miệng, hút thuốc lá... hoặc giảm cảm nhận về mùi cũng có thể xuất hiện, có thể do thuốc. Đây là một yếu tố tiên lượng tỷ lệ tử vong ở người cao tuổi. Có một số nguyên nhân gây ra tình trạng này như là liệt Bell, tổn thương đầu; đái tháo đường; bệnh gan hoặc thận; cao huyết áp, bệnh Alzheimer, Parkinson, thiếu kẽm hoặc niacin. Vì bị tăng ngưỡng cảm giác mùi vị nên người cao tuổi thường tăng lượng gia vị vào thực phẩm, đặc biệt cho thêm muối. Các cảm giác về mùi vị sẽ kích thích tiết dịch dạ dày, dịch vị, dịch tụy, nên khi giảm cảm giác mùi vị cũng sẽ ảnh hưởng đến các quá trình tiết dịch tiêu hóa.
Chậm rỗng dạ dày, ăn nhanh no, giảm khẩu phần ăn hay gặp ở người cao tuổi. Nuốt khó, mất chức năng nuốt, thường do bệnh lý thần kinh và sa sút trí tuệ, làm tăng nguy cơ viêm phổi hít sặc. Thay đổi về dạ dày như giảm chức năng niêm mạc dạ dày, viêm dạ dày gây đau, chậm tiêu ở dạ dày, khó chịu, ảnh hưởng hấp thu các chất dinh dưỡng. Giảm bài tiết enzyme tiêu hóa từ tuyến nước bọt, dạ dày, tụy và ruột non. Sự giảm tiết acid dịch vị làm suy giảm hoạt động của pepsin – enzyme quan trọng trong tiêu hóa protein – đồng thời ảnh hưởng đến khả năng hấp thu sắt, canxi, kẽm và vitamin B12. Tuyến tụy cũng giảm sản xuất men tiêu hóa như lipase, amylase và trypsin, gây khó khăn trong tiêu hóa chất béo và tinh bột, dẫn đến đầy bụng, khó tiêu và hấp thu kém các vitamin tan trong dầu (A, D, E, K). Ngoài ra, men lactase ở niêm mạc ruột non có thể giảm, gây không dung nạp lactose ở nhiều người cao tuổi. Những thay đổi này làm suy giảm hiệu quả tiêu hóa thức ăn, từ đó ảnh hưởng đến khả năng hấp thu dinh dưỡng và góp phần vào nguy cơ suy dinh dưỡng ở người lớn tuổi.
Táo bón cũng là rối loạn thường gặp, thường do thiếu dịch, ít hoạt động thể lực, và khẩu phần ăn ít chất xơ, hoặc có thể do một số loại thuốc hay gặp ở người cao tuổi.
2. Các chức năng tim mạch, thận, thần kinh
Chức năng tim mạch, thận, thần kinh cũng thường suy giảm khi tuổi tăng lên, thường dễ mắc bệnh tim mạch như tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu hoặc các rối loạn thần kinh ảnh hưởng đến tình trạng dinh dưỡng.
3. Hệ miễn dịch
Hệ miễn dịch suy giảm khi tuổi tăng lên, đáp ứng miễn dịch chậm và kém hiệu quả hơn.
Nếu duy trì tình trạng dinh dưỡng tốt làm tăng chức năng miễn dịch.
4. Loét tì đè
Nhiều yếu tố ảnh hưởng tới loét tì đè bao gồm ít vận động, tuần hoàn kém, béo phì, tiểu tiện mất tự chủ. Người cao tuổi với các vấn đề về thần kinh như hôn mê, sa sút trí tuệ, trầm cảm không thay đổi tư thế, liệt, mất cảm giác đều góp phần gây ra loét tì đè.
5. Chức năng và trạng thái chức năng
Chức năng là khả năng duy trì các hoạt động tự chăm sóc, tự duy trì liên quan đến mức độ độc lập và chất lượng cuộc sống. Hạn chế các hoạt động thường ngày như tắm giặt, vệ sinh, ăn uống, mặc quần áo và các hoạt động sử dụng dụng cụ hàng ngày như quản lý tài chính, đi chợ, dùng điện thoại, nấu ăn, uống thuốc... Các bệnh liên quan đến dinh dưỡng có thể ảnh hưởng đến trạng thái chức năng của người cao tuổi. Ăn không đủ có thể gây ra mất khối cơ, giảm sức mạnh, ảnh hưởng đến các hoạt động thường ngày.
6. Trầm cảm
Các thay đổi về tâm lý thường biểu hiện trầm cảm và thay đổi tùy người. Đối với người cao tuổi trầm cảm thường có thể là do bệnh. Trầm cảm thường không được chẩn đoán và bị bỏ qua. Trầm cảm không được điều trị có thể ảnh hưởng đến niềm vui sống trong đó có ăn uống, làm tăng bệnh tật, giảm chức năng miễn dịch, chán ăn, sụt cân, mệt mỏi. Thực phẩm và dinh dưỡng góp phần vào chất lượng cuộc sống về mặt sinh lý, tâm lý và xã hội của con người, do vậy các chương trình chăm sóc dinh dưỡng cần được chú ý.
7. Các thay đổi trong chuyển hóa dinh dưỡng ở người cao tuổi
Ở người cao tuổi, chuyển hóa dinh dưỡng có nhiều thay đổi quan trọng. Trước hết, tốc độ chuyển hóa cơ bản (BMR) giảm do khối lượng cơ và hoạt động thể chất giảm, dẫn đến nhu cầu năng lượng thấp hơn so với người trưởng thành trẻ tuổi. Quá trình tổng hợp protein bị suy giảm, trong khi phân giải protein tăng lên, làm gia tăng nguy cơ mất khối cơ (sarcopenia). Mặc dù nhu cầu năng lượng giảm, nhưng nhu cầu về protein – đặc biệt là các acid amin thiết yếu như leucine – lại tăng nhằm duy trì và phục hồi khối cơ. Song song đó, khả năng oxy hóa chất béo giảm và hoạt động insulin suy yếu khiến mỡ dễ tích tụ, đặc biệt ở vùng bụng, làm tăng nguy cơ đề kháng insulin và các bệnh chuyển hóa. Những thay đổi này nếu không được điều chỉnh kịp thời qua chế độ ăn và vận động phù hợp sẽ làm tăng nguy cơ suy dinh dưỡng, béo phì, sarcopenia, đái đường và giảm chất lượng sống ở người cao tuổi.
Một số vấn đề dinh dưỡng thường gặp ở người cao tuổi
1. Suy dinh dưỡng ở người cao tuổi
Đối với người cao tuổi, suy dinh dưỡng là hiện tượng phổ biến. Tỷ lệ này biến đổi từ 1 -5% ở cộng đồng người cao tuổi, 10 - 35% ở nhà dưỡng lão, và 20 - 50% người bệnh Lão khoa. Suy dinh dưỡng liên quan đến tăng tỷ lệ mắc bệnh, tỷ lệ tử vong và kéo dài thời gian nằm viện, suy giảm chất lượng cuộc sống. Suy dinh dưỡng cũng làm tăng nguy cơ gãy xương: cổ xương đùi, xương chậu, đầu trên xương cánh tay. Nguy cơ gãy xương nặng hơn ở những người có khẩu phần ăn protein và canxi thấp, cạn kiệt vitamin D, chỉ khối khối cơ thể thấp, giảm khối mỡ, giảm cân nặng. Suy dinh dưỡng làm tăng nguy cơ nhiễm trùng: nhiễm trùng huyết, nhiễm trùng bệnh viện, loét tỳ đè. Các nguyên nhân gây ra suy dinh dưỡng của người cao tuổi do sa sút trí tuệ, bất động, chán ăn, răng yếu, rụng răng, trầm cảm. Giảm chức năng và rối loạn hệ tiêu hóa gây trào ngược, táo bón, tiêu chảy, thiếu trợ giúp khi ăn đều là nguy cơ suy dinh dưỡng. Suy dinh dưỡng có thể do bệnh hiện mắc và phương pháp điều trị gây ra chán ăn, giảm cân, hoặc do phương pháp điều trị bệnh dùng chế độ ăn quá hạn chế làm giảm khẩu phần ăn. Ngoài ra, các bệnh hay gặp ở người cao tuổi như giảm trí nhớ: quên không ăn, rối loạn tâm thần cùng với tình trạng dự trữ dinh dưỡng kém và chậm hồi phục cũng góp phần gây suy dinh dưỡng. Thuốc điều trị cũng là nguyên nhân gây ảnh hưởng đến dinh dưỡng: ảnh hưởng cảm giác ngon miệng, hấp thu chuyển hóa chất dinh dưỡng, tương tác thuốc - dinh dưỡng. Do vậy dùng nhiều thuốc cũng là yếu tố nguy cơ suy dinh dưỡng. Các yếu tố xã hội như nghèo, cô độc, cô đơn, bị ngược đãi, giảm khả năng tự phục vụ, cần giúp đỡ khi ăn và các yếu tố tâm lý như trầm cảm gây yếu mệt, đau bụng, buồn nôn, chán ăn, từ chối ăn hoặc những sang chấn tâm lý như mất mát cuối đời, cô đơn đều là yếu tố nguy cơ gây suy dinh dưỡng.
Sarcopenia là một hội chứng đặc trưng bởi sự mất đi khối lượng cơ, sức mạnh cơ và/hoặc chức năng cơ liên quan đến tuổi tác hoặc bệnh lý. Sarcopenia là một vấn đề sức khỏe phổ biến ở người cao tuổi. Sarcopenia gây ra giảm sức cơ, suy giảm khả năng vận động, tăng nguy cơ té ngã, gãy xương và giảm chất lượng cuộc sống. Dinh dưỡng đóng vai trò quan trọng trong phòng ngừa và điều trị sarcopenia. Cung cấp đầy đủ năng lượng, lượng protein cao (1.0–1.5 g/kg cân nặng/ngày) chú ý HMB (β-hydroxy β-methylbutyrate) một chất chuyển hóa của leucine – một axit amin thiết yếu có vai trò quan trọng trong việc tổng hợp protein cơ, vitamin D, canxi giúp duy trì tổng hợp cơ, giảm viêm và cải thiện chức năng cơ bắp. Bên cạnh đó, kết hợp dinh dưỡng với hoạt động thể lực (đặc biệt là bài tập sức mạnh) mang lại hiệu quả tối ưu trong làm chậm tiến trình suy giảm cơ và cải thiện chức năng vận động ở người cao tuổi (tham khảo thêm trong phần Sarcopenia).
2. Thiếu hụt vitamin và khoáng chất ở người cao tuổi
Tình trạng thiếu vitamin và khoáng chất ở người cao tuổi là một vấn đề sức khỏe phổ biến và đáng lo ngại. Ảnh hưởng của quá trình lão hóa lên khả năng hấp thụ, chuyển hóa và nhu cầu dinh dưỡng cũng như chế độ dinh dưỡng không đầy đủ, tác dụng phụ của một số thuốc điều trị dẫn đến tình trạng thiếu hụt này. Người cao tuổi thường thiếu các vi chất thiết yếu như vitamin D, B12, canxi, sắt và kẽm, dẫn đến nguy cơ cao mắc các bệnh mãn tính như loãng xương, thiếu máu, suy giảm miễn dịch và rối loạn nhận thức.
Việc đánh giá dinh dưỡng định kỳ và bổ sung vi chất phù hợp là cần thiết để nâng cao chất lượng cuộc sống và giảm thiểu nguy cơ bệnh tật ở người cao tuổi.
Quyết định số 3347/QĐ-BYT
