Trẻ béo phì không chỉ do đồ ăn
Thừa cân - béo phì ở trẻ em đang trở thành một vấn đề sức khỏe cộng đồng đáng quan tâm, không chỉ ở các đô thị lớn mà còn xuất hiện ngày càng nhiều tại các khu vực nông thôn, vùng ven và trong nhóm trẻ lứa tuổi học đường. Trước đây, nhiều gia đình thường nghĩ trẻ "mũm mĩm" là khỏe mạnh, "ăn được là tốt", "lớn lên sẽ tự gầy". Tuy nhiên, dưới góc nhìn dinh dưỡng hiện đại, thừa cân, béo phì ở trẻ em không còn là biểu hiện của sự đủ đầy đơn thuần, mà là dấu hiệu cảnh báo mất cân bằng giữa năng lượng ăn vào, năng lượng tiêu hao và chất lượng lối sống.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới, năm 2024 ước tính có 35 triệu trẻ dưới 5 tuổi bị thừa cân; năm 2022 có hơn 390 triệu trẻ em và thanh thiếu niên 5–19 tuổi bị thừa cân, trong đó hơn 160 triệu trẻ sống chung với béo phì. WHO cũng ghi nhận tỷ lệ thừa cân, bao gồm béo phì, ở nhóm 5–19 tuổi đã tăng từ 8% năm 1990 lên 20% năm 2022. Tại Việt Nam, UNICEF ghi nhận gần 1/5 trẻ em và thanh thiếu niên bị thừa cân hoặc béo phì; một báo cáo khác của UNICEF cho thấy tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ 5–19 tuổi tại Việt Nam tăng từ 8,5% năm 2010 lên 19% năm 2020. Những con số này cho thấy thừa cân, béo phì ở trẻ em không còn là vấn đề cá biệt của từng gia đình, mà là thách thức cần được phòng ngừa từ sớm, từ xa.
Có nhiều nguyên nhân khiến trẻ bị thừa cân, béo phì.
Nguyên nhân quan trọng là sự thay đổi của môi trường thực phẩm. Trẻ em ngày nay tiếp cận thực phẩm giàu năng lượng dễ hơn rất nhiều so với trước đây. Đồ ăn nhanh, nước ngọt, trà sữa, bánh ngọt, snack, xúc xích, gà rán, khoai tây chiên, mì ăn liền, đồ uống đóng chai có mặt ở cổng trường, cửa hàng tiện lợi, siêu thị, khu vui chơi và trên các nền tảng giao hàng. Những thực phẩm này thường có vị ngọt, béo, mặn hấp dẫn, dễ ăn, dễ mua và được quảng cáo liên tục, nhưng lại thường nghèo chất xơ, vitamin và khoáng chất.
UNICEF cảnh báo tại khu vực Đông Á và Thái Bình Dương, tiếp thị đồ ăn vặt, nhãn mác gây hiểu lầm và làn sóng thực phẩm siêu chế biến không lành mạnh đang thúc đẩy khủng hoảng thừa cân ở trẻ em; riêng tại Việt Nam, doanh số bán các thực phẩm không lành mạnh tăng 257% trong giai đoạn 2017–2021. Điều này cho thấy trẻ em không chỉ ăn theo sở thích cá nhân, mà còn chịu tác động mạnh từ môi trường thương mại và quảng cáo thực phẩm.
Nguyên nhân thứ hai là đồ uống có đường trở thành thói quen thường ngày. Nhiều trẻ không chỉ uống nước ngọt trong dịp đặc biệt, mà uống trà sữa, nước đóng chai có đường, sữa pha nhiều đường, nước trái cây đóng hộp hoặc các loại đồ uống "vị trái cây" nhiều lần trong tuần, thậm chí mỗi ngày. Đường dạng lỏng dễ làm tăng tổng năng lượng nhưng không tạo cảm giác no rõ rệt như thức ăn đặc. Trẻ uống một ly đồ ngọt có thể vẫn ăn bữa chính bình thường, khiến năng lượng dư thừa tích lũy dần.
Nguyên nhân thứ ba là trẻ ít vận động hơn. Quỹ thời gian của trẻ bị lấp đầy bởi học chính khóa, học thêm, bài tập, thiết bị điện tử và không gian sống hạn chế. Nhiều trẻ có rất ít thời gian chạy nhảy, leo trèo, chơi bóng, đạp xe hoặc tham gia hoạt động ngoài trời. WHO khuyến nghị trẻ em và thanh thiếu niên 5–17 tuổi nên có ít nhất 60 phút hoạt động thể lực mức vừa đến mạnh mỗi ngày, đồng thời nên có hoạt động tăng cường cơ và xương ít nhất 3 ngày mỗi tuần. Khi mức vận động giảm trong khi năng lượng ăn vào tăng, nguy cơ thừa cân, béo phì sẽ tăng rõ rệt.
Nguyên nhân thứ tư là giấc ngủ và nhịp sinh hoạt bị rối loạn. Trẻ ngủ muộn vì học, xem điện thoại, chơi game hoặc xem video có thể mệt mỏi vào sáng hôm sau, bỏ bữa sáng, ít vận động và dễ thèm đồ ngọt. Ngủ không đủ cũng có thể ảnh hưởng đến các tín hiệu đói – no, làm trẻ ăn vặt nhiều hơn trong ngày. Vì vậy, béo phì không chỉ là vấn đề "ăn nhiều", mà còn là hệ quả của một lối sống mất cân bằng.
Giảm cân thế nào khi trẻ vẫn đang trong giai đoạn cần phát triển?
Điểm bắt đầu đầu tiên là thay đổi nhận thức. Thừa cân - béo phì không phải là lỗi của riêng trẻ, cũng không nên được nhìn nhận bằng thái độ chê bai ngoại hình. Trẻ em sống trong môi trường do người lớn tạo ra: thực phẩm nào có sẵn trong nhà, trẻ được ăn gì sau giờ học, có được vận động ngoài trời không, có bị xem điện thoại khi ăn không, ngủ lúc mấy giờ, cuối tuần gia đình đi chơi vận động hay chủ yếu ăn uống – tất cả đều góp phần hình thành nguy cơ thừa cân, béo phì.
Vì vậy, phòng chống béo phì nên bắt đầu từ môi trường sống của trẻ, đặc biệt là môi trường gia đình. Cha mẹ không nên chỉ tập trung vào cân nặng của con, càng không nên áp dụng các biện pháp cực đoan như bắt trẻ nhịn ăn, cắt hoàn toàn tinh bột, cấm tuyệt đối chất béo hoặc dùng sản phẩm giảm cân. Trẻ em vẫn đang phát triển chiều cao, cơ xương, não bộ và hệ miễn dịch. Mục tiêu đúng không phải là "làm trẻ gầy nhanh", mà là giúp trẻ tăng trưởng lành mạnh: cân nặng tăng phù hợp với chiều cao, tỷ lệ mỡ cơ thể được kiểm soát, trẻ vận động tốt, ngủ tốt và hình thành thói quen ăn uống bền vững.
Điểm bắt đầu thứ hai là theo dõi tăng trưởng đúng cách. Với trẻ em, không thể dùng cảm giác "trông hơi béo" hay "trông vẫn bình thường" để kết luận. Cần đo cân nặng, chiều cao, tính BMI theo tuổi và giới, hoặc đánh giá cân nặng theo chiều cao ở trẻ nhỏ. Theo WHO, với trẻ 5–19 tuổi, thừa cân được xác định khi BMI theo tuổi cao hơn 1 độ lệch chuẩn so với trung vị chuẩn tăng trưởng, còn béo phì là cao hơn 2 độ lệch chuẩn; với trẻ dưới 5 tuổi, thừa cân và béo phì được đánh giá bằng cân nặng theo chiều cao. Nếu trẻ tăng cân nhanh trong thời gian ngắn, vòng bụng tăng, ít vận động, hay thèm đồ ngọt, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám hoặc tư vấn dinh dưỡng để được đánh giá đầy đủ.
Điểm bắt đầu thứ ba là thay đổi lối sống chung của cả gia đình. Một đứa trẻ rất khó ăn lành mạnh nếu trong nhà luôn có nước ngọt, bánh kẹo, bim bim, xúc xích, mì ăn liền. Trẻ cũng khó vận động nếu cha mẹ luôn bận rộn, ít đi bộ, ít chơi cùng con, hoặc xem màn hình là cách giải trí chính. Phòng chống béo phì hiệu quả nhất khi cha mẹ không nói "con phải giảm cân", mà nói "gia đình mình cùng ăn lành mạnh hơn, vận động nhiều hơn và ngủ đúng giờ hơn".
Trong bối cảnh Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 09/9/2025 của Bộ Chính trị nhấn mạnh yêu cầu tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân, đề cao ý thức phòng bệnh, lối sống lành mạnh và xây dựng văn hóa sức khỏe, phòng chống thừa cân - béo phì ở trẻ em cần được xem là một nội dung rất thiết thực của y tế dự phòng và dinh dưỡng cộng đồng. Nghị quyết cũng chỉ ra rằng việc rèn luyện nâng cao sức khỏe, bảo đảm an toàn thực phẩm và dinh dưỡng còn chưa được chú trọng đúng mức; vì vậy, phòng bệnh bằng dinh dưỡng hợp lý cần bắt đầu từ gia đình, nhà trường và cộng đồng.
