Xã hội

Những người trẻ giữ câu Ví, điệu Giặm

Từ góc nhà, gian bếp nhỏ đến sân khấu hội thi, những người trẻ Nghệ An đang học hát, giữ gìn dân ca Ví, Giặm. Đằng sau họ là những nghệ nhân kiên nhẫn truyền dạy, thầy cô đưa dân ca vào trường học và những gia đình bền bỉ đồng hành để câu hát xứ Nghệ tiếp tục vang lên trong đời sống hôm nay.


Câu hát lớn lên từ góc nhà, gian bếp

Trong ngôi nhà của hai anh em Nguyễn Công Anh và Nguyễn Công Minh, tiếng hát dân ca đã trở thành thói quen. Hai đứa trẻ hát khi dọn nhà, lúc phụ mẹ rửa bát, khi ở góc nhà hay khoảng sân nhỏ. Có khi, các em mở bản thu mẫu, hát theo từng câu rồi tự nghe, tự sửa cho nhau. Hôm thì bài Ví đò đưa mượt mà, hôm lại là điệu Giặm kể mộc mạc, dồn dập.

Những người trẻ giữ câu Ví, điệu Giặm  - Ảnh 1.

Các thành viên Câu lạc bộ Dân ca Ví, Giặm cùng nhau luyện hát tại Kim Liên (Nghệ An), góp phần gìn giữ và trao truyền những làn điệu dân ca truyền thống của quê hương qua nhiều thế hệ. Ảnh: V. Đồng

Công Anh (15 tuổi, quê xã Kim Liên, tỉnh Nghệ An) đến với dân ca khá tự nhiên. Em thường theo dõi những đêm phường vải, những cuộc diễn xướng dân ca ở Làng Sen quê Bác. Ban đầu chỉ đứng xem, rồi lẩm nhẩm hát theo. Biết hát từ bao giờ, chính em cũng không nhớ rõ. Tình yêu ấy lớn dần từ năm lớp 6, nhất là sau cuộc thi hát dân ca ở trường năm 2022, khi cậu bé nhận ra đây mới là dòng nhạc mình thực sự yêu thích.

Công Minh biết hát sớm hơn. Mới 7 tuổi, em đã theo anh đi biểu diễn văn nghệ ở trường. Ngày đầu, em chỉ thuộc vài câu đơn giản, đi cùng anh chủ yếu để làm quen với đám đông, bớt rụt rè.

"Lúc đầu em chỉ hát theo anh, chưa hiểu nhiều về cách hát Ví, Giặm. Sau này được các thầy cô chỉ bảo, em mới biết mỗi làn điệu có cách hát khác nhau", Công Minh kể.

Những người trẻ giữ câu Ví, điệu Giặm  - Ảnh 2.

Hai anh em Nguyễn Công Anh và Nguyễn Công Minh, những gương mặt trẻ đang nối tiếp tình yêu dân ca Ví, Giặm, góp phần gìn giữ làn điệu truyền thống của quê hương Nghệ An. Ảnh: V. Đồng

Bước ngoặt đến khi hai anh em được gặp Nghệ sĩ Nhân dân Hồng Lựu. Được người nghệ sĩ gạo cội trực tiếp hướng dẫn, các em làm quen với những làn điệu khó, học cách lấy hơi, nhả chữ, tìm hiểu tâm lý nhân vật và cách thể hiện vai diễn trong các vở ca kịch. Từ vai diễn đầu đời trong vở Sư Cung, hai anh em tiếp tục góp mặt trong Lời ru cuối cùng của mẹ, Chân tình câu ca Nghệ An cùng nhiều chương trình tái hiện các nhân vật lịch sử. Những lần đứng trên sân khấu giúp các em thêm tự tin, trưởng thành cả trong cách hát lẫn diễn xuất.

Nhưng phía sau vài phút biểu diễn tròn vai là những buổi tập kéo dài. Không có khung giờ cố định, hai anh em tranh thủ cất giọng mỗi khi rảnh, lúc dọn dẹp nhà cửa, khi phụ mẹ rửa bát. Ngoài những giờ được thầy cô hướng dẫn, các em còn tìm video, tư liệu để nghe rồi tập theo cách nhả chữ của các nghệ nhân.

Ví, Giặm không phải cứ thuộc lời là hát được. Mỗi làn điệu có cách vào câu, lấy hơi, luyến láy riêng. Chỉ một chỗ nhả chữ chưa đúng cũng có thể làm mất cái tình, cái chất của câu hát.

Những người trẻ giữ câu Ví, điệu Giặm  - Ảnh 3.

Công Anh trong buổi luyện tập dân ca Ví, Giặm cùng các thành viên, nghệ nhân tại Kim Liên (Nghệ An). Những buổi tập giúp em rèn luyện giọng hát, kỹ năng biểu diễn và thêm gắn bó với làn điệu quê hương. Ảnh: V. Đồng

"Có những câu hát nghe thì đơn giản nhưng khi hát mới thấy khó. Hai anh em cứ hát đi hát lại, chỗ nào chưa được thì sửa. Nhiều khi em nghe anh hát rồi bắt chước cách lấy hơi, nhả chữ", Công Minh chia sẻ.

Công Anh cũng cho rằng việc tập luyện cùng em trai giúp mình tiến bộ hơn. Hai anh em vừa là bạn tập, vừa góp ý cho nhau. Những buổi luyện hát bình dị trong căn nhà nhỏ cứ thế nối tiếp, giúp các em từng bước làm quen và ghi nhớ những làn điệu quê hương.

Năm 2026, Công Minh lọt Top 30 cuộc thi "Tìm kiếm tài năng dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh" và nhận giải "Thí sinh được yêu thích nhất". Công Anh giành một trong hai giải Nhất của cuộc thi với ca khúc "Quê hương vọng mãi lời Người" (soạn lời NSND An Ninh) tại đêm chung kết. Những kết quả ấy tiếp thêm động lực để hai anh em theo đuổi dòng nhạc truyền thống.

Đồng hành cùng hai con là chị Nguyễn Thị Phương Lan, một người mẹ làm nghề thư viện. Chị thường nhận mình không có "tế bào nghệ thuật", chỉ biết "hét ra lửa". Vậy mà chị lại là người đồng hành bền bỉ nhất: chở con đi tập, ngồi chờ dưới hàng ghế khán giả, lặng lẽ vui sau mỗi lần các con đạt thành tích.

Những người trẻ giữ câu Ví, điệu Giặm  - Ảnh 4.

Công Anh và Công Minh cùng các bạn nhỏ thể hiện dân ca Ví, Giặm trong không gian văn hóa tại Khu di tích Kim Liên (quê Bác), góp phần lan tỏa tình yêu di sản đến thế hệ trẻ. Ảnh: V. Đồng.

Gia đình không ai theo nghệ thuật chuyên nghiệp: bố làm công an, mẹ làm thư viện. Tình yêu dân ca của hai đứa trẻ bắt đầu từ năng khiếu, rồi được nuôi dưỡng bằng sự kiên trì và ủng hộ của cả nhà.

Câu chuyện của hai anh em không phải trường hợp duy nhất. Ở xã Hưng Nguyên Nam, phong trào hát dân ca được duy trì qua nhiều năm, trong đó có những gia đình nhiều thế hệ cùng tham gia câu lạc bộ.

Câu lạc bộ Dân ca Ví, Giặm Hưng Tân thành lập năm 2012, hiện có hơn 50 thành viên ở nhiều lứa tuổi, hơn một nửa dưới 30 tuổi. Những buổi sinh hoạt là dịp để người già, người trẻ cùng tập hát, sửa lời, trao truyền các làn điệu. Có gia đình cả bốn thế hệ cùng đến.

Những người trẻ giữ câu Ví, điệu Giặm  - Ảnh 5.

Cụ Hồ Xuân Biểu cùng con cháu trong gia đình – bốn thế hệ cùng tham gia sinh hoạt Câu lạc bộ Dân ca Ví, Giặm Hưng Tân, góp phần trao truyền những làn điệu quê hương cho thế hệ trẻ. Ảnh: V. Đồng.

Tiêu biểu là gia đình cụ Hồ Xuân Biểu (sinh năm 1930). Cùng sinh hoạt trong câu lạc bộ với cụ còn có con dâu Nguyễn Thị Diệu, cháu gái Hồ Thị Hương và chắt Hồ Minh Hiền.

Chị Diệu là hạt nhân văn nghệ nòng cốt với giọng hát truyền cảm. Bốn thế hệ cùng sinh hoạt trong một câu lạc bộ, để những câu hát được trao truyền tự nhiên: người đi trước truyền lại cách nhả chữ, cách diễn xướng; lớp trẻ tiếp nhận rồi mang sức sống mới lên sân khấu.

Cùng với việc truyền dạy, câu lạc bộ lưu giữ hàng chục tác phẩm dân gian có giá trị gốc, đồng thời tự biên soạn, sáng tác, dàn dựng nhiều tiết mục mới phục vụ đời sống địa phương.

"Giữ di sản không có nghĩa là giữ nguyên mọi thứ một cách máy móc. Nhiều bài Ví, Giặm cổ dùng từ ngữ địa phương mà học sinh ngày nay ít gặp. Nếu chỉ bắt các em học thuộc lòng, các em có thể nhớ lời nhưng chưa chắc thấy được cái hay của câu hát", chị Diệu chia sẻ.

Vì thế, bên cạnh những làn điệu cổ, nhiều tiết mục được đặt lời mới về trường lớp, thầy cô, quê hương, bảo vệ môi trường hay xây dựng nông thôn mới. Lời ca gần gũi giúp các em dễ nhớ, dễ hát và nhận ra dân ca vẫn gắn bó với cuộc sống hôm nay. Một số giáo viên còn lồng ghép kiến thức Lịch sử, Địa lý vào lời hát để việc học trở nên sinh động hơn.

Ngày trước, Ví, Giặm gắn với chèo thuyền, dệt vải, làm ruộng, ru con. Nay, câu lạc bộ, nhà văn hóa, trường học và các hội thi trở thành những không gian diễn xướng mới. Ở Hưng Tân, dân ca còn được đưa vào sinh hoạt đoàn thể, tuyên truyền pháp luật bằng hình thức sân khấu hóa, giúp những nội dung khô khan trở nên gần gũi, dễ tiếp nhận.

Để câu Ví, điệu Giặm còn vang mãi

Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2014. Hơn mười năm sau, việc gìn giữ di sản vẫn còn nhiều nỗi lo. Những nghệ nhân am hiểu làn điệu cổ ngày càng cao tuổi, trong khi người trẻ chịu nhiều áp lực học hành, việc làm và sức hút của các dòng nhạc giải trí hiện đại.

Những người trẻ giữ câu Ví, điệu Giặm  - Ảnh 6.

Các thế hệ trong gia đình cụ Hồ Xuân Biểu cùng thể hiện dân ca Ví, Giặm, tiếp nối tình yêu và gìn giữ những làn điệu truyền thống của quê hương xứ Nghệ. Ảnh: V. Đồng.

Ở cơ sở, kinh phí dành cho trang phục, đạo cụ, âm thanh, ánh sáng còn hạn chế; việc tìm người có chuyên môn để dàn dựng cũng không dễ. Đáng lo hơn là chuyện giữ chân người trẻ. Khi lớn lên, nhiều em đi học, đi làm ăn xa hoặc phải lo kinh tế gia đình, việc sinh hoạt câu lạc bộ vì thế dễ bị gián đoạn. Muốn các em gắn bó lâu dài, cần có nơi sinh hoạt thường xuyên, có sân khấu biểu diễn và những hoạt động phù hợp với nhu cầu của thế hệ trẻ.

Những năm qua, Nghệ An đã triển khai nhiều hoạt động truyền dạy dân ca Ví, Giặm trong trường học. Trung tâm Nghệ thuật truyền thống tỉnh Nghệ An tổ chức các lớp dành cho học sinh tiểu học, trung học cơ sở và trung học phổ thông, lựa chọn những em có năng khiếu, đam mê từ 130 xã, phường. Các em được nghệ sĩ, giảng viên hướng dẫn những làn điệu cổ, đồng thời tập thể hiện các tác phẩm cải biên, đặt lời mới gắn với văn hóa và đời sống đương đại.

Nhạc sĩ Trần Quốc Chung, Giám đốc Trung tâm Nghệ thuật truyền thống tỉnh Nghệ An cho biết, sau thời gian học tập, nhiều em đã tự tin thể hiện những tiết mục đòi hỏi kỹ thuật và cảm xúc. Hoạt động này góp phần phát hiện, bồi dưỡng năng khiếu, tạo nguồn hạt nhân văn nghệ cho cơ sở, đồng thời đưa dân ca từ nhà trường trở về với gia đình và cộng đồng.

Song song với truyền dạy, Trung tâm chú trọng nghiên cứu, sưu tầm, hệ thống hóa lời ca, làn điệu; ghi âm, ghi hình, số hóa tư liệu nhằm lưu giữ những giá trị gốc, phục vụ công tác bảo tồn và quảng bá di sản.

"Giữ Ví, Giặm cũng là giữ bản sắc, giữ tâm hồn xứ Nghệ. Ngành văn hóa đang nghiên cứu lộ trình đưa di sản thành sản phẩm du lịch, mở rộng khả năng lan tỏa. Cùng với đó là xây dựng các kênh truyền thông, mạng xã hội để quảng bá Ví, Giặm, nhất là tới giới trẻ; đẩy mạnh sưu tầm, nghiên cứu, xuất bản tài liệu về lời ca, làn điệu truyền thống", ông Chung nói.

Các thành viên cùng nhau tập luyện dân ca Ví, Giặm tại làng Sen, Kim Liên (Nghệ An). Qua sự hướng dẫn, dìu dắt của người đi trước, những người trẻ từng bước học hát, cảm nhận và tiếp nối các làn điệu truyền thống của quê hương. Ảnh: V. Đồng.

Hiện nay, hai anh em Công Anh, Công Minh đang theo học tại Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Nghệ An. Công Anh là sinh viên năm thứ hai ngành Nghệ thuật biểu diễn dân ca. Con đường phía trước còn dài, nhưng từ những buổi tự tập hát trong góc nhà đến sân khấu hội thi, hai anh em đang từng bước gắn bó với di sản quê hương.

Việc gìn giữ dân ca không nhất thiết phải bắt đầu từ những việc lớn lao. Đôi khi, chỉ là người mẹ chở con đi tập hát, nghệ nhân kiên nhẫn truyền dạy, thầy cô đưa câu Ví, điệu Giặm vào lớp học hay những người trẻ tự nguyện cất lên lời ca quê hương. Khi câu hát được tiếp nối trong mỗi gia đình, trường học và cộng đồng, di sản ấy sẽ không chỉ còn trong ký ức mà tiếp tục hiện diện, ngân vang trong đời sống hôm nay.

Vũ Đồng - Từ Thành

Những người trẻ giữ câu Ví, điệu Giặm  - Ảnh 10.Vợ chồng nghệ nhân trọn đời nuôi dưỡng ngọn lửa, tình yêu với dân ca ví, giặm

Là “bạn đời” cũng là “bạn diễn”, vợ chồng Nghệ nhân Ưu tú Phạm Thế Nhuần (sinh năm 1950) và Nghệ nhân Nhân dân Vũ Thị Thanh Minh (sinh năm 1954) ở xã Cẩm Mỹ, huyện Cẩm Xuyên, Hà Tĩnh nên duyên từ những câu hát dân ca và suốt cuộc đời xem dân ca là lẽ sống.

Ý kiến của bạn