1. Kẽm không phải vi chất cần bổ sung kéo dài
Kẽm là khoáng chất quan trọng, tham gia vào hơn 300 enzym và ảnh hưởng đến chức năng miễn dịch, vị giác, lành vết thương và phân chia tế bào. Thiếu kẽm có thể dẫn đến biếng ăn, chậm tăng trưởng và dễ nhiễm trùng ở trẻ em. Tuy nhiên, không phải trẻ nào cũng cần bổ sung kẽm thường xuyên.
Theo khuyến cáo của các tổ chức y tế và hiệp hội nhi khoa, kẽm không phải vi chất cần bổ sung đại trà theo tháng tuổi như vitamin D. Ở trẻ khỏe mạnh, ăn uống đa dạng, tăng trưởng phù hợp, nhu cầu kẽm thường đã được đáp ứng qua thực phẩm hằng ngày như thịt, cá, trứng, sữa, hải sản và các loại đậu.
Việc bổ sung kẽm kéo dài quanh năm mà không đánh giá lại tình trạng dinh dưỡng là một sai lầm phổ biến. Không ít phụ huynh cho trẻ uống kẽm liên tục nhiều tháng, thậm chí cả năm, chỉ vì trẻ "ăn hơi kém" hoặc "hay ốm vặt", trong khi không có bằng chứng thiếu kẽm rõ ràng.
Không ít phụ huynh cho trẻ uống kẽm liên tục nhiều tháng, thậm chí cả năm.
2. Hệ lụy khi lạm dụng bổ sung kẽm
Việc bổ sung kẽm không đúng chỉ định, kéo dài hoặc quá liều có thể gây ra nhiều hậu quả bất lợi cho sức khỏe, đặc biệt ở trẻ em.
Các mối nguy chính bao gồm:
2.1. Ức chế hấp thu sắt
Kẽm và sắt sử dụng chung cơ chế hấp thu tại ruột non. Khi bổ sung kẽm liều cao hoặc kéo dài, khả năng hấp thu sắt bị giảm, làm tăng nguy cơ thiếu máu thiếu sắt. Tình trạng này có thể gây mệt mỏi, giảm tập trung, chậm tăng trưởng và ảnh hưởng đến phát triển trí tuệ, đặc biệt ở trẻ nhỏ và phụ nữ.
2.2. Gây thiếu đồng
Dư thừa kẽm làm giảm hấp thu đồng, vi chất cần thiết cho quá trình tạo máu, dẫn truyền thần kinh và miễn dịch. Thiếu đồng kéo dài có thể gây thiếu máu, rối loạn chuyển hóa lipid, suy giảm miễn dịch và tổn thương hệ thần kinh. Ở trẻ em, tình trạng này còn ảnh hưởng đến phát triển não bộ và chức năng vận động.
2.3. Rối loạn tiêu hóa
Sử dụng kẽm không đúng liều có thể gây buồn nôn, đau bụng, tiêu chảy, vị kim loại trong miệng và kích ứng niêm mạc dạ dày - ruột. Những tác dụng phụ này khiến trẻ sợ uống thuốc, chán ăn hơn và gây áp lực tâm lý cho gia đình trong quá trình chăm sóc dinh dưỡng.
2.4. Suy giảm miễn dịch khi dùng kéo dài
Mặc dù kẽm cần thiết cho miễn dịch, nhưng dư thừa kéo dài lại gây mất cân bằng vi chất, làm rối loạn hoạt động của tế bào miễn dịch. Điều này có thể khiến cơ thể dễ mắc nhiễm trùng hơn, đặc biệt ở trẻ nhỏ và người cao tuổi, đi ngược lại mục tiêu "tăng đề kháng" của việc bổ sung kẽm.
2.5. Che lấp nguyên nhân biếng ăn, chậm tăng trưởng
Biếng ăn ở trẻ có thể do nhiều nguyên nhân như thiếu sắt, vitamin D, rối loạn tiêu hóa, nhiễm ký sinh trùng hoặc yếu tố tâm lý. Việc lạm dụng kẽm có thể tạo cảm giác "đã điều trị", khiến phụ huynh bỏ qua việc tìm nguyên nhân gốc rễ và làm chậm thời điểm can thiệp phù hợp.
Bổ sung kẽm chỉ nên thực hiện khi có chỉ định của bác sĩ, dựa trên đánh giá dinh dưỡng cụ thể, đúng liều, đúng thời gian.
2.6. Nguy cơ quá liều vi chất
Nhiều sản phẩm thực phẩm chức năng hiện nay đều chứa kẽm. Khi dùng đồng thời nhiều loại, tổng liều kẽm dễ vượt mức an toàn mà người dùng không nhận ra. Quá liều kéo dài làm tăng nguy cơ rối loạn hấp thu vi chất, gây tác dụng phụ và ảnh hưởng đến sức khỏe lâu dài.
3. Lưu ý khi bổ sung kẽm cho trẻ
Liều dùng kẽm an toàn theo lứa tuổi:
- Trẻ 0–6 tháng: ~2 mg/ngày (chủ yếu từ sữa mẹ/sữa công thức).
- Trẻ 7–12 tháng: 3 mg/ngày.
- Trẻ 1–3 tuổi: 3 mg/ngày, không quá 7 mg/ngày.
- Trẻ 4–8 tuổi: 5 mg/ngày, không quá 12 mg/ngày.
- Trẻ 9–13 tuổi: 8 mg/ngày, không quá 23 mg/ngày.
- Nam ≥14 tuổi: 11 mg/ngày; nữ ≥14 tuổi: 8 mg/ngày, không quá 40 mg/ngày.
Bổ sung kẽm chỉ nên thực hiện khi có chỉ định của bác sĩ, dựa trên đánh giá dinh dưỡng cụ thể, đúng liều, đúng thời gian. Không nên dùng kẽm kéo dài theo thói quen hoặc tâm lý "phòng bệnh quá mức", đặc biệt ở trẻ nhỏ.
Trong thực hành nhi khoa, kẽm chỉ nên được bổ sung khi có chỉ định rõ ràng, như trẻ biếng ăn kéo dài nghi do thiếu kẽm, trẻ suy dinh dưỡng, thấp còi, trẻ ăn uống kém đa dạng, trẻ hay mắc nhiễm trùng, hoặc trẻ bị tiêu chảy cấp (theo phác đồ của WHO).
Thông thường, kẽm được bổ sung theo đợt từ 1–3 tháng, sau đó cần đánh giá lại tình trạng ăn uống, tăng trưởng và các triệu chứng lâm sàng. Khi trẻ ăn ngon miệng hơn, cân nặng và chiều cao cải thiện, việc bổ sung kẽm nên được ngừng lại, tránh duy trì kéo dài không cần thiết.
Phụ huynh cũng cần lưu ý tuân thủ đúng liều lượng theo lứa tuổi, tránh tự ý tăng liều với mong muốn "hiệu quả nhanh". Việc lựa chọn dạng bào chế (siro, giọt, viên hay xịt miệng) cần dựa trên khả năng hợp tác của trẻ và chỉ định của bác sĩ, không nên chạy theo trào lưu hoặc quảng cáo.
Nên nhớ, nền tảng quan trọng nhất để phòng thiếu kẽm vẫn là chế độ ăn cân đối và đa dạng, kết hợp theo dõi tăng trưởng định kỳ. Bổ sung vi chất chỉ là biện pháp hỗ trợ, không thể thay thế cho dinh dưỡng hợp lý.
Xem thêm video đang được quan tâm:
Tăng cường hệ miễn dịch cho trẻ nhờ các loại thực phẩm.
